مدل های تصمیم گیری چند شاخصه

آموزش تصمیم گیری چندشاخصه

تصمیم گیری چند شاخصه Multiple Attribute Decision Making شامل مدل‌هایی برای انتخاب بهترین گزینه براساس تعدادی معیار می‌باشد. به این روش به اختصار MADM نیز گفته می‌شود و شاخه ای از تصمیم گیری چند معیاره  MCDM می باشد. این نوع از تصمیم گیری شامل مدلها و روشهایی می باشد که خود به دو دسته ی مدل‌های جبرانی و مدل‌های غیرجبرانی تقسیم می گردد. در بسیاری مسائل تصمیم‌گیری در دنیای واقعی انواع مختلفی از معیارها با ویژگی‌های متنوع و واحدهای سنجش متفاوت وجود دارند. گاهی این معیارها باهم در تضاد و تعارض هستند. استفاده از مدل های تصمیم گیری چندمعیاره راه مناسبی برای حل این مسائل است.

در اکثر موارد تصمیم‌گیری ها وقتی مطلوب است که تصمیم‌گیری براساس چندین معیار یا شاخص باشد. معیارها ممکن است کمی یا کیفی باشند. در روشهای تصمیم‌گیری چند معیاره به جای استفاده از یک معیار سنجش بهینگی از چند معیار سنجش استفاده می شود. مدلهای تصمیم گیری چند معیاره (MCDM) به دو دستۀ عمده مدلهای چند هدفه MODM و مدلهای چند شاخصه MADM تقسیم می‌شود. در حالت کلی مدل‌های چند هدفه به منظور طراحی و مدل‌های چند معیاره به منظور انتخاب گزینه برتر مورد استفاده قرار می‌گیرند. تفاوت اصلی مدل‌های تصمیم‌گیری چند هدفه با مدل های تصمیم‌گیری چند معیاره آن است که اولی در فضای تصمیم‌گیری پیوسته و دومی بر فضای تصمیم‌گیری گسسته تعریف می‌گردند.

مدل های جبرانی و غیرجبرانی

در حالت کلی می توان مدل های تصمیم گیری چند معیاره را به دو دسته جبرانی و غیر جبرانی دسته بندی کرد. تصمیم گیرنده در مدل‌های جبرانی حاضر به تبادل بین معیارها و شاخص ها است. به این معنا که تغییری در یک مقادیر یک معیار می‌تواند توسط مقادیر معیارهای دیگر جبران شود. در مدل‌های غیر جبرانی تصمیم گیرنده حاضر به تبادل بین معیارها نمی باشد. نقطه ضعف موجود در یک شاخص توسط مزیت موجود در یک شاخص دیگر جبران نمی شود. هر شاخص جدا از سایر شاخص ها مبنای ارزیابی گزینه های رقیب قرار می گیرد. در این مدل ها، معیارها مستقل از هم در فرایند تصمیم گیری بررسی می شوند.

در مدل جبرانی، تصمیم‌گیرنده حاضر به تبادل بین معیارها (Trade off) می باشد. آن دسته از مدل های تصمیم گیری چند شاخصه را شامل می‌شوند که در آنها تبادل بین شاخص‌ها صورت می‌گیرد. بدین معنی که تغییر در یک شاخص توسط تغییری مخالف (در جهت عکس) در شاخص یا شاخص‌های دیگر جبران می‌شود. بیشتر مدل های تصمیم گیری چندشاخصه در دسته مدل‌های جبرانی قرار می‌گیرند. در این روش‌ها براساس ماتریس تصمیم و اوزان معیارها به اولویت‌بندی و انتخاب گزینه بهینه پرداخته می‌شود. استفاده از روش‌های جبرانی در تحلیل اطلاعات حاصل از ماتریس تصمیم‌گیری مفیدتر است و از دقت ریاضی برخوردار می‌باشد. از روش‌های غیرجبرانی بخاطر الگوریتم ساده و انعطاف‌ناپذیری کمتر استفاده می‌شود.

فرایند تحلیل سلسله مراتبی AHP

فرایند تحلیل سلسله مراتبی مدل AHP توسط دکتر توماس ساعتی در دهه ۱۹۸۰ مطرح شد. از این روش برای انتخاب بهترین گزینه براساس تعدادی معیار استفاده می‌شود. البته برای وزن دهی به معیارها نیز می‌توان از این روش استفاده کرد. ساختار هدف، معیارها و گزینه‌ها یک الگوی سلسلسه‌مراتبی را تشکیل می‌دهد که وجه تسمیه این روش است. برای گردآوری داده از پرسشنامه AHP (مقایسه زوجی) استفاده می‌شود. مقایسه‌های زوجی اساس تصمیم‌گیری و تعیین وزن عناصر می‌باشند. البته باید در نظر داشت درجه اطمینان به مقایسه‌ها با محاسبه نرخ ناسازگاری کنترل شود. اگر از دیدگاه تعداد متعددی از خبرگان استفاده شود باید از روش فرایند تحلیل سلسله مراتبی گروهی GAHP استفاده کرد. محاسبات این روش در نرم‌افزار اکسل، اکسپرت چویس و سوپردسیژن قابل انجام است.

ویدیوی آموزش فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی

ویدیوی آموزش فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی

فرایند تحلیل شبکه ANP

روش فرایند تحلیل شبکه ANP با توسعه روش فرایند تحلیل سلسله مراتبی شکل گرفت. این روش برای انتخاب گزینه بهینه و یا وزن‌دهی به معیارها با در نظر گرفتن روابط درونی عناصر مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگر بین معیارها رابطه وجود داشته باشد دیگر حالت سلسله‌مراتبی مصداق ندارد و جوابگو نیست. مقایسه AHP و ANP برای درک بهتر این موضوع پیشنهاد می‌شود. در این صورت از طریق مقایسه‌های زوجی یک سوپرماتریس اولیه از اوزان درونی عناصر بدست می‌آید. با روش بردار ویژه و نرمال سازی مقادیر، سوپرماتریس موزون تشکیل می‌شود. با محاسبه شکل حدی این سوپرماتریس، وزن نهایی تعیین می‌شود. بهترین نرم‌افزار برای انجام محاسبات فرایند تحلیل شبکه استفاده از نرم‌افزار سوپردسیژن است.

ویدیوی آموزش ANP

ویدیوی آموزش ANP

روش‌های تصمیم گیری چند شاخصه مبتنی بر ماتریس تصمیم

بیشتر روش‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه براساس یک ماتریس تصمیم انجام می‌شوند. منظور از ماتریس تصمیم، ماتریسی است که در آن به یک سری گزینه براساس تعدادی معیار امتیازی تخصیص داده می‌شود. این امتیازات می‌تواند براساس مقادیر کمی و واقعی تخصیص داده شود یا با پرسشنامه خبره گردآوری شود.

روش ساو SAW

تکنیک ساو SAW یا روش وزن‌دهی افزایشی ساده یا به اختصار  یکی از ساده‌ترین تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه است.

روش تاپسیس TOPSIS

تکنیک TOPSIS مخفف Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution به معنی روش‌های ترجیح براساس مشابهت به راه حل ایده‌آل است. این روش بسیار کاربردی است و به صورت تاپسیس خاکستری و تاپسیس فازی نیز قابل انجام است. نرم افزار تاپسیس برای حل مسائل این روش قابل استفاده است.

روش ویکور VIKOR

تکنیک VIKOR حرف اختصاری عبارت صربی Vlse Kriterijumsk Optimizacija Kompromisno Resenje یکی از مدل‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه برای انتخاب بهترین گزینه است. مقایسه روش ویکور و تاپسیس برای درک بهتر این روش پیشنهاد می‌شود. همچنین روش ویکور فازی نیز کاربرد گسترده‌ای دارد.

روش ارسته

تکنیک ORESTE مخفف عبارت Organisation, Rangement Et Synthese de donneeَs Relationnelles است.

روش الکتره ELECTERE

تکنیک ELECTER سرواژه عبارت Elimination et Choice in Translating to Reality به معنی «انتخاب حذفی در ترجمه به واقعیت» است.

روش پرومته PROMETHEE

تکنیک پرومته PROMETHEE سرواژه عبارت Preference Ranking Organization METhod for Enrichment Evaluations, PROMETHEE به معنی «روش سازماندهی به رتبه‌بندی ترجیحی جهت ارزیابی بهتر» است. برای حل مسائل این روش از نرم‌افزار ویژوال پرومته استفاده می‌شود.

روش دیمتل DEMATEL

تکنیک دیمتل DEMATEL روشی برای شناسایی الگوی روابط درونی میان عناصر است. از پرسشنامه تکنیک دیمتل DEMATEL برای گردآوری داده‌ها استفاده می‌شود. این روش شباهت زیادی به مدل سازی ساختاری-تفسیری (ISM) دارد.

مدل های تصمیم گیری چند شاخصه جدید

جمع بندی بحث مدل های تصمیم گیری چند شاخصه

تصمیم‌گیری یکی از مهمترین و اساسی‌ترین وظایف مدیریت است و تحقق اهداف سازمانی به کیفیت آن بستگی دارد. به طوری که از نگاه یکی از صاحبنظران حوزه تصمیم‌گیری هربرت سایمون، تصمیم‌گیری جوهر اصلی مدیریت است. یکی از تکنیک‌های تصمیم‌گیری با استفاده از داده‌های کمی تصمیم‌گیری چندمعیاره می‌باشد. مدیر با استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره می‌تواند با در نظر گرفتن معیارهای متفاوت برای تصمیم‌گیری که گاهاً با یکدیگر در تعارض هستند، به طریقی عقلایی تصمیم سازی نماید. تصمیم‌گیری چندمعیاره به دو دسته تصمیم‌گیری چندشاخصه و تصمیم‌گیری چندهدفه تقسیم می‌شود.

مدل‌ها و تکنیک‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه به منظور انتخاب مناسب ترین گزینه از بین m گزینه موجود بکار می‌روند. در تصمیم‌گیری چندشاخصه معمولا داده‌های مربوط به گزینه‌ها از منظر شاخص‌های مختلف در یک ماتریس نمایش داده می‌شود. مدل‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه از نظر نوع شاخص‌های مورد نظر به مدل‌های جبرانی و غیرجبرانی تقسیم می‌شوند. تمامی مقالات رایگان و توسط سایت پارس‌مدیر گردآوری شده است. استفاده بدون ذکر منبع یعنی از بین بردن تلاش شبانه روزی ما.

منبع: مدل های تصمیم گیری چند شاخصه نوشته آرش حبیبی کتاب تصمیم گیری چندمعیاره فازی