دانشگاههای ایران (Universities in Iran) مجموعه دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور هستند که در قالب مراکز دولتی، غیردولتی و نظامهای مختلف دانشگاهی فعالیت میکنند. شناخت و طبقهبندی این مراکز برای انتخاب دانشگاه، ادامه تحصیل، فعالیتهای پژوهشی و تعیین جامعه آماری مطالعات دانشگاهی اهمیت دارد. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «دانشگاههای ایران» معرفی و فهرست دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور ارائه خواهد شد
دستهبندی دانشگاههای تهران
دانشگاهها و مراکز آموزش عالی تهران از نظر ساختار اداری، شیوه پذیرش، نظام آموزشی و نهاد متولی یکسان نیستند. برای ارائه فهرستی منظم و قابل استفاده، میتوان این مراکز را در چند گروه اصلی طبقهبندی کرد. این دستهبندی، شناسایی و مقایسه دانشگاههای مستقر در تهران را سادهتر میکند.
- دانشگاههای دولتی (سراسری)
- دانشگاههای علوم پزشکی
- دانشگاه آزاد اسلامی
- دانشگاه پیام نور
- دانشگاه جامع علمیکاربردی
- دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی
- سایر دانشگاهها و مراکز آموزش عالی
دانشگاههای دولتی و علوم پزشکی بخش مهمی از آموزش عالی عمومی کشور را تشکیل میدهند، درحالیکه دانشگاه آزاد، پیام نور و علمیکاربردی دارای ساختار و الگوی آموزشی ویژه خود هستند. مؤسسات غیردولتی نیز بخش دیگری از ظرفیت آموزش عالی تهران را فراهم میکنند. برخی مراکز تخصصی یا وابسته به دستگاهها و سازمانهای مختلف نیز در گروه «سایر دانشگاهها و مراکز آموزش عالی» قابل طبقهبندی هستند.
دانشگاههای دولتی (سراسری)
دانشگاههای دولتی یا سراسری بخش مهمی از نظام آموزش عالی ایران را تشکیل میدهند و عمدتاً زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری فعالیت میکنند. این دانشگاهها در مقاطع کاردانی تا دکتری دانشجو میپذیرند و علاوه بر آموزش، بخش مهمی از فعالیتهای علمی و پژوهشی کشور را بر عهده دارند.
پذیرش دانشجو در بسیاری از رشتههای این دانشگاهها از طریق آزمون سراسری و در برخی موارد براساس سوابق تحصیلی انجام میشود. دانشگاه تهران، صنعتی شریف، صنعتی امیرکبیر، شهید بهشتی، فردوسی مشهد، شیراز، تبریز و اصفهان از دانشگاههای دولتی شناختهشده کشور هستند.
دانشگاههای علوم پزشکی
دانشگاههای علوم پزشکی مراکز تخصصی آموزش، پژوهش و ارائه خدمات در حوزه پزشکی و سلامت هستند و برخلاف بیشتر دانشگاههای دولتی، زیر نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی فعالیت میکنند. رشتههای پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، پرستاری، بهداشت و سایر رشتههای علوم پزشکی در این دانشگاهها ارائه میشوند.
ویژگی مهم این دانشگاهها پیوند میان آموزش دانشگاهی و نظام ارائه خدمات سلامت است. بسیاری از بیمارستانهای آموزشی و مراکز درمانی وابسته به دانشگاههای علوم پزشکی، علاوه بر ارائه خدمات به بیماران، محیط آموزش بالینی دانشجویان و اجرای پژوهشهای پزشکی و سلامت را فراهم میکنند.
دانشگاه آزاد اسلامی
دانشگاه آزاد اسلامی یکی از شبکههای گسترده آموزش عالی غیردولتی در ایران است که فعالیت خود را در سال ۱۳۶۱ آغاز کرد. این دانشگاه دارای واحدها و مراکز دانشگاهی متعددی در نقاط مختلف کشور است و در طیف گستردهای از رشتهها و مقاطع تحصیلی دانشجو میپذیرد.
دانشگاه آزاد اسلامی از نظر ساختار و تأمین مالی با دانشگاههای دولتی تفاوت دارد و بخش مهمی از هزینههای آن از شهریه دانشجویان تأمین میشود. واحدهای دانشگاهی این مجموعه از نظر اندازه، رشتههای تحصیلی، امکانات آموزشی و فعالیتهای پژوهشی یکسان نیستند و هر واحد متناسب با ظرفیت خود فعالیت میکند.
دانشگاه پیام نور
دانشگاه پیام نور از دانشگاههای دولتی ایران است که با رویکرد آموزش باز و ترکیبی از آموزش حضوری و غیرحضوری شکل گرفته است. ساختار آموزشی این دانشگاه از ابتدا بر کاهش وابستگی به حضور مستمر دانشجو در کلاس و استفاده گسترده از منابع آموزشی خودخوان استوار بوده است.
پیام نور دارای مراکز و واحدهای آموزشی در مناطق مختلف کشور است و به همین دلیل امکان دسترسی به آموزش عالی را در بسیاری از شهرها فراهم کرده است. شیوه آموزشی و ساختار نسبتاً گسترده جغرافیایی، این دانشگاه را از بسیاری از دانشگاههای متعارف دولتی متمایز میکند.
دانشگاه جامع علمیکاربردی
دانشگاه جامع علمیکاربردی با هدف توسعه آموزشهای مهارتی و کاربردی و تقویت ارتباط میان آموزش عالی و محیط کار شکل گرفته است. این دانشگاه بر تربیت نیروی انسانی دارای دانش و مهارت متناسب با نیاز بخشهای اقتصادی، صنعتی و خدماتی تأکید دارد.
آموزش در این نظام از طریق مراکز آموزش علمیکاربردی انجام میشود و ماهیت آن بیش از دانشگاههای پژوهشمحور بر کسب شایستگیهای حرفهای و کاربرد دانش در محیط کار متمرکز است. بنابراین دانشگاه جامع علمیکاربردی را میتوان یکی از اجزای آموزش عالی مهارتمحور کشور دانست.
دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی
دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی ـ غیرانتفاعی بخشی دیگر از نظام آموزش عالی ایران هستند که با مجوز و تحت نظارت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری فعالیت میکنند. این مراکز از بودجه عمومی دانشگاههای دولتی برخوردار نیستند و بخش عمده منابع مالی آنها از شهریه دانشجویان و سایر درآمدهای مجاز تأمین میشود.
این مراکز از نظر اندازه و ساختار تنوع زیادی دارند و ممکن است بهصورت دانشگاه یا مؤسسه آموزش عالی فعالیت کنند. رشتهها و مقاطع تحصیلی قابل ارائه در هر مرکز نیز به مجوزها، امکانات، اعضای هیئت علمی و ظرفیت آموزشی آن بستگی دارد.
سایر دانشگاهها و مراکز آموزش عالی
نظام آموزش عالی ایران به گروههای بالا محدود نمیشود و برخی دانشگاهها و مراکز آموزشی دارای ساختار، مأموریت یا وابستگی سازمانی ویژه هستند. دانشگاههای وابسته به برخی دستگاههای اجرایی و نهادها، مراکز تخصصی آموزش عالی و شماری از دانشگاههای دارای مأموریت خاص را میتوان در این گروه بررسی کرد.
وجود این مراکز نشان میدهد که طبقهبندی دانشگاههای ایران صرفاً براساس «دولتی و غیردولتی» کافی نیست. برای تهیه فهرستی جامع، بهتر است نوع دانشگاه، نهاد ناظر یا وابسته، حوزه تخصصی و محل استقرار مشخص شود تا مخاطب بتواند جایگاه هر مرکز را در ساختار آموزش عالی کشور بهدرستی تشخیص دهد.
سخن پایانی
دانشگاههای ایران مجموعه گسترده و متنوعی از مراکز آموزش عالی را تشکیل میدهند که شامل دانشگاههای دولتی، علوم پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی، پیام نور، دانشگاه جامع علمیکاربردی و دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی میشوند. شناخت این ساختار به دانشجویان و پژوهشگران کمک میکند تا مراکز دانشگاهی را براساس نوع، حوزه فعالیت، رشته و موقعیت جغرافیایی بهتر شناسایی کنند. ارائه فهرست دانشگاههای کشور همچنین میتواند برای پژوهشگرانی که دانشگاهها، اعضای هیئت علمی، کارکنان یا دانشجویان را بهعنوان جامعه آماری انتخاب میکنند، کاربرد داشته باشد. با توجه به گستردگی نظام آموزش عالی کشور، دانشگاهها را میتوان افزون بر نوع مرکز، براساس استان و شهر نیز دستهبندی کرد و فهرست دانشگاههای تهران و سایر استانها را بهصورت مستقل مورد بررسی قرار داد.
منبع: پژوهشگاه پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
