گردشگری سیاه (Dark Tourism) بازدید از مکانهایی با سابقه مرگ، رنج، فجایع، جنایات جنگی، اردوگاههای مرگ، سایتهای فاجعهبار و رویدادهای تاریک تاریخ بشری است. این نوع گردشگری نه تنها فرصتی برای مواجهه مستقیم با گذشته فراهم میآورد، بلکه به درک عمیقتر مسائل اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی معاصر کمک شایانی میکند. نظر به اهمیت موضوع در این نوشتار، «گردشگری سیاه» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
تعریف گردشگری سیاه
گردشگری سیاه شامل بخشی از صنعت گردشگری میباشد که گردشگران را به بازدید از مکانهای تاریخی میبرد که در گذشته با فجایع طبیعی، مرگ و تراژدیهای انسانی در ارتباط بودهاند. این در حالی است که زمانی بیشتر مردم ترجیح میدادند که اوقات فراغت خود را به بازدید از زیبایی طبیعت یا بازدید از آثار هنری و معماری سپری بگذرانند، اما این روزها ورق برگشته است. با توجه به تغییر ترجیح بازدید گردشگران، این چنین تاریخچهای اگر چه توأم با درد و رنج است، اما دلیل مناسبی برای بازدید این مکانها بهشمار میآید. لازم به ذکر است که بازدید از چنین مقاصد گردشگری، بهتنهایی نمیتواند بازدید کننده را به عنوان یک گردشگر دنیای سیاهی معرفی کند.
البته گردشگری سیاه آنقدرها هم تیره و تار و تلخ نیست. لغت «سیاه» اینجا به معنی فصل سیاهی است که در تاریخ وجود داشته است و ممکن است تفحص این سیاهی در تاریخ بشریت برای گردشگران، جذاب هم باشد و البته همین مورد نیز منبع تغذیهای مناسب برای دنیای گردشگری میباشد.
هنگامیکه شما به موزههای جنگ یا یادبود، گورستان تاریخی و آرامگاهی باستانی رفته اید، در واقع در تمامی این بازدیدها به نحوی بامفهوم گردشگری سیاه سر و کار داشتهاید.
برای توریسم سیاه معادل دیگری نیز وجود دارد: «Thanatourism». این عبارت از لغت «Thanatos» بدست آمده که در زبان یونان به معنای «مرگ» بوده است. البته لغت مذکور بیشتر به مرگی توأم با خشونت ارجاع داده شده است تا یک مرگ معمولی. در حالت کلی در گردشگری سیاه آنچه بیشتر اهمیت دارد، ارزش تاریخی مکانهای مذکور است، نه منحصرا خشونت، مرگ یا درد و رنجی که نصیب عدهای از انسانها شده است.
تاریخچه دارک توریسم
بنا بر گفتهها تاریخچه این نوع گردشگری به یونان باستان میرسد و شروع پیدایش آن به سال ۱۹۹۰ میرسد. همچنین اولین کمپانی که گردشگری سیاه را شروع کرد، گردشگران را به محل حادثه هواپیمایی هایدلبرگ در نیوجرسی آمریکا برد. دارکتوریسم یکی از انواع گردشگری است که به بازدید از مناظر و اماکن باقی مانده از بلایای طبیعی یا مصائب انسانی اختصاص دارد.
دارکتوریسم نخستین بار توسط فُلی و لنون (Foley & Lennon) از استادان دانشگاه گلاسکو، در مجله بینالمللی و علمی میراث تاریخی و فرهنگی عنوان شد. اما در سال ۱۹۹۳ برای نخستین بار رُجک (Rojeck) در مورد مناطق یا مکانهای سیاه پر بازدید از این اصطلاح استفاده کرد.
شاید در ابتدا اینطور به نظر برسد که این شاخه از صنعت گردشگری نزدیکی زیادی با دنیای توریسم ترسناک دارد. البته این مسئله شاید چندان هم اشتباه نیست و دنیای گردشگری سیاه از میان سرزمینهای ترسناک میگذرد؛ سرزمینهایی که با نام مرگ تقدیس شدهاند.
گردشگران برای بازدید از شهرها و مناطقی که گرفتار مصیبت شدهاند میروند. مناطقی که بلایای طبیعی مانند زلزله، سیل، سونامی، در آن جا رخ داده از این دسته هستند. نقاطی که جنگ، قتل، مرگهای بی شمار و کشتار جمعی در آنها اتفاق افتاده است. در نهایت مکان هایی که به تسخیر ارواح در آمده و به دلایل کاملاً غیر طبیعی، حس ترس و هیجان گردشگران را بر میانگیزد، در رده «گردشگری سیاه» قرار میگیرند.
انواع گردشگری سیاه
گردشگری سیاه نوعی از گردشگری تاریخی و گردشگری اجتماعی است که گردشگران را به بازدید از مکانهای تاریخی میبرد. انواع دارکتوریسم، گردشگران را به مکانهای تاریخیای که در گذشته با فجایع طبیعی، مرگ و تراژدیهای انسانی در ارتباط بودهاند، میبرد. این در حالی است که زمانی بیشتر مردم ترجیح میدادند که اوقات فراغت خود را به بازدید از زیبایی طبیعت یا بازدید از آثار هنری و معماری سپری بگذرانند، اما این روزها ورق برگشته است.
گردشگری فقر
برخی متخصصین گردشگری معتقدند که برگزاری تورهای گردشگری در کشورهای توسعهنیافته و مناطق محروم، علاوه بر آنکه ابتکار نوینی در صنعت گردشگری است، باعث کمک به مردم فقیر این مناطق نیز میشود. بدلیل اینکه گردشگران به هر نقطهای که سفر کنند، ناچار به پرداخت هزینههای سفر خود هستند. کشورهایی نظیر سومالی، اتیوپی در آفریقا و قسمتهایی از هندوستان جزء مناطقی هستند که پتانسیل جذب گردشگر سیاه را دارند.
گردشگری پایان جهان
«گردشگری پایان جهان» یکی دیگر از انواع گردشگری سیاه است. بیشتر داوطلبان این نوع گردشگری را پژوهشگران و علاقهمندان به محیط زیست تشکیل میدهند. گردشگران این حوزه به مناطقی سفر میکنند که بیشتر تحت تأثیر عوامل محیطی خطرآفرین قرار گرفته و در معرض انقراضاند. در این نوع گردشگری، راهنمای تور وظیفه توضیح دادن دربارهی چگونگی تأثیر پدیدههایی مانند گرم شدن زمین، چگونگی برخورد شهابسنگها با زمین و پایان عمر آن را دارد.
با توجه به تغییر ترجیح بازدید گردشگران، این چنین تاریخچهای اگر چه توأم با درد و رنج است، اما دلیل مناسبی برای بازدید این مکانها بهشمار میآید. لازم به ذکر است که بازدید از چنین مقاصد گردشگری، بهتنهایی نمیتواند بازدید کننده را به عنوان یک گردشگر دنیای سیاهی معرفی کند. در ادامه این مطلب به معرفی دو مورد از انواع گردشگری سیاه میپردازیم.
دلایل گرایش به دارکتوریسم
این سوال، همان سوالی است که مرکز دانشگاهی به نام «انجمن تحقیقاتی گردشگری سیاه» به آن پرداخته است. این انجمن در «دانشگاه مرکزی لنکشایر» در بریتانیا مشغول به فعالیت میباشد. این اولین مرکز تحقیقاتی است که در زمینهی بررسی و جستجو برای مکانهایی که از قانون مذکور پیروی میکنند، فعالیت دارد.
مکان سیاه یعنی مکانی که با مرگ، فجایع طبیعی و جاذبههای وحشتناک در ارتباط اند. در این بررسیها، پژوهشگران در مورد ارتباط بین روانشناسی، انسان شناسی و البته تجارت نیز پژوهشهایی انجام میدهند. آنها سعی در شفافسازی زوایای تاریک این ارتباط و تأثیر آن بر رونق این بخش از صنعت گردشگری دارند. این مرکز موضوع دارک توریسم را زیر ذرهبین قرار داده و انگیزه گردشگران را برای بازدید از این مکانهای ترسناک جستجو میکند. این میل بشر برای بازدید از مکانهایی که خاطرهی مرگ و نابودی همنوعانشان را درخود دارد.
دارک توریسم، مرگ را به قلمرویی سطحیتر آورده است. این نتیجهای است که «فیلیپ استون» رئیس اجرایی انجمن مذکور دارد. وی میگوید: «واژهی مرگ به نوعی به مسئلهای خصوصی تبدیل شده است که بیشتر از صحبت در مورد آن پرهیز میکنیم. اما دیگر بار و در قالب صنعت گردشگری، انسان با این واژه و نیز بحث فانی بودن خود روبرو میشود.»
اهمیت گردشگری سیاه
گردشگری سیاه اهمیت زیادی دارد. این نوع گردشگری به درک بهتر تاریخ کمک میکند. بازدیدکنندگان با واقعیتهای تلخ گذشته روبهرو میشوند. همچنین به اقتصاد مناطق آسیبدیده رونق میبخشد. علاوه بر این، فرصتی برای بازتاب اخلاقی و انسانی فراهم میآورد.
- آموزش تاریخ زنده: یادگیری مستقیم از مکانهای تاریخی بدون واسطه.
- توسعه اقتصادی: ایجاد اشتغال و درآمد برای جوامع محلی.
- یادبود و بازاندیشی: کمک به حفظ حافظه جمعی و جلوگیری از تکرار اشتباهات.
- جنبه روانشناختی: مواجهه با ترس و رنج برای رشد شخصی.
- ترویج صلح: تقویت حس همدلی و درک متقابل میان ملتها.
گردشگری سیاه امروزه به ابزاری برای آگاهی اجتماعی تبدیل شده است. این گردشگری اخلاقیات بازدید را به چالش میکشد. در نهایت، به بازسازی هویت فرهنگی جوامع کمک شایانی میکند.
سخن پایانی
گردشگری سیاه، هرچند پدیدهای نوظهور در ادبیات توریسم معاصر به شمار میرود، ریشهای عمیق در تاریخ بشر دارد. از تماشای نبردهای گلادیاتوری در روم باستان تا مراسم قربانی آیینی مایاها، انسان همواره به مکانها و رویدادهای مرتبط با مرگ، رنج و ناشناختهها جذب شده است. در دنیای امروز، این نوع توریسم نه تنها فرصتی برای مواجهه با جنبههای تاریک تاریخ فراهم میآورد، بلکه با ایجاد تورهای تخصصی و پرهزینه، به صنعتی سودآور تبدیل شده که مرگ را به عنوان نقطه محوری تجربه توریسم قرار میدهد. در نهایت، گردشگری سیاه فراتر از یک فعالیت تفریحی، ابزاری برای تأمل فلسفی، تاریخی و روانشناختی بر ماهیت وجودی انسان و جذابیت ذاتی ناشناختهها محسوب میشود.
منبع: گولدنر، چارلز؛ و ریچی، برنت. اصول، رویهها و فلسفههای گردشگری. نیوجرسی: وایلی و پسران.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
