فناوری‌های نوظهور (Emerging Technologies) تکنولوژی‌های نوپدیدی هستند که با رشد سریع و ظرفیت تحول‌آفرین، آینده صنایع و سازمان‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این فناوری‌ها فرصت‌های تازه‌ای برای نوآوری فناورانه، توسعه کسب‌وکار و دستیابی به مزیت رقابتی ایجاد می‌کنند، اما با عدم‌قطعیت و چالش‌های مدیریتی همراه هستند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، فناوری‌های نوظهور مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.
تعریف فناوری‌های نوظهور
«فناوری‌های نوظهور» یا «فناوری‌های نوپدید» به فناوری‌هایی اطلاق می‌شود که در مراحل شکل‌گیری، توسعه یا گسترش اولیه قرار دارند و از ظرفیت ایجاد تغییرات گسترده در صنایع، بازارها و ساختارهای اجتماعی برخوردارند. این فناوری‌ها معمولاً با تازگی بنیادین، رشد نسبتاً سریع و عدم‌قطعیت درباره مسیر توسعه و پیامدهای آینده شناخته می‌شوند.
فناوری نوظهور را پدیده‌ای فناورانه با تازگی بنیادین، رشد نسبتاً سریع، انسجام در طول زمان و ظرفیت اثرگذاری چشمگیر بر حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی تعریف کرده‌اند که نتایج آینده آن همچنان با ابهام همراه است.
در محیط سازمانی، فناوری‌های نوظهور می‌توانند شیوه تولید محصولات، ارائه خدمات، پردازش اطلاعات و تصمیم‌گیری مدیریتی را دگرگون کنند. برای نمونه، توسعه کاربردهای رایانش ابری، مدیریت کوانتومی، لبه سازمانی و سازمان خودگردان هوشمند، فرصت‌هایی برای ایجاد قابلیت‌های تازه در صنایع مختلف فراهم کرده است. بااین‌حال، تمام کاربردهای این فناوری‌ها در یک مرحله یکسان از توسعه قرار ندارند و ظهور آنها باید در ارتباط با حوزه کاربرد، سطح بلوغ و شرایط زمانی بررسی شود.
تفاوت فناوری‌های نوظهور و فناوری پیشرو
فناوری نوظهور با فناوری پیشرو (کاتینگ اج) ارتباط نزدیکی دارد، اما این دو اصطلاح به جنبه‌های متفاوتی از توسعه فناوری اشاره می‌کنند. فناوری نوظهور بر فرایند شکل‌گیری، رشد و ظرفیت اثرگذاری آینده تأکید دارد؛ درحالی‌که فناوری پیشرو به پیشرفته‌ترین سطح توانمندی‌های موجود در یک حوزه اشاره می‌کند. بنابراین، یک فناوری ممکن است نوظهور باشد، اما هنوز به بالاترین سطح عملکرد فنی نرسیده باشد. همچنین فناوری‌ای می‌تواند پیشرو باشد، بدون آنکه فناوری پایه آن به‌تازگی ظهور کرده باشد.
مقایسه فناوری پیشرو و فناوری نوظهور
همچنین باید میان فناوری‌های نوظهور و فناوری‌های دیجیتال تمایز قائل شد. دیجیتال بودن به ماهیت پردازش، ذخیره‌سازی یا انتقال اطلاعات اشاره دارد، درحالی‌که نوظهور بودن بیانگر وضعیت توسعه و گسترش یک فناوری است. برای نمونه، رایانش ابری یک فناوری دیجیتال تثبیت‌شده در بسیاری از کاربردهای سازمانی است، اما برخی معماری‌ها و کاربردهای جدید پردازش هوشمند همچنان می‌توانند در مرحله ظهور قرار داشته باشند.
مفهوم فناوری نوظهور با جدید بودن یک اختراع یا محصول یکسان نیست. ممکن است فناوری‌ای سال‌ها پیش معرفی شده باشد، اما کاربردهای تازه و تحول‌آفرین آن در یک صنعت همچنان در مرحله ظهور قرار داشته باشند. از دیدگاه مدیریت، شناسایی این فناوری‌ها به سازمان کمک می‌کند تا فرصت‌های آینده را پیش‌بینی کند، قابلیت‌های موردنیاز را توسعه دهد و درباره سرمایه‌گذاری در مسیرهای فناورانه تصمیم بگیرد. بنابراین، مطالعه فناوری‌های نوظهور علاوه بر جنبه فنی، با مباحث راهبردی، اقتصادی و سازمانی ارتباط دارد.
ویژگی‌های فناوری‌های نوظهور
شناسایی فناوری‌های نوظهور نیازمند معیارهایی فراتر از تازگی یا جذابیت تجاری است. پنج ویژگی اصلی را برای مفهوم‌سازی این فناوری‌ها معرفی کرده‌اند. این ویژگی‌ها چارچوبی علمی برای تشخیص و مطالعه پدیده ظهور فناوری فراهم می‌کنند:
- تازگی بنیادین (Radical Novelty)
- رشد نسبتاً سریع (Relatively Fast Growth)
- انسجام فناورانه (Coherence)
- اثرگذاری برجسته (Prominent Impact)
- عدم‌قطعیت و ابهام (Uncertainty and Ambiguity)
تازگی بنیادین به تفاوت معنادار فناوری با دانش و قابلیت‌های پیشین اشاره دارد. رشد نسبتاً سریع نیز نشان‌دهنده شتاب توسعه در مقایسه با روندهای مرتبط است. انسجام به شکل‌گیری هویت و مسیر نسبتاً مشخص فناوری در گذر زمان مربوط می‌شود و اثرگذاری برجسته بر ظرفیت ایجاد تغییرات مهم اقتصادی و اجتماعی تأکید دارد. در نهایت، عدم‌قطعیت و ابهام بیانگر دشواری پیش‌بینی مسیر توسعه، زمان فراگیری و پیامدهای نهایی فناوری است. این پنج ویژگی باید در کنار یکدیگر ارزیابی شوند و صرف برخورداری از یکی از آنها برای طبقه‌بندی یک فناوری به‌عنوان نوظهور کافی نیست.
کاربرد فناوری‌های نوظهور در مدیریت
فناوری‌های نوظهور می‌توانند زمینه تغییر در شیوه اداره سازمان‌ها و توسعه قابلیت‌های رقابتی را فراهم کنند. در مدیریت استراتژیک، شناسایی زودهنگام این فناوری‌ها به مدیران کمک می‌کند تا فرصت‌های بازار، تهدیدهای رقابتی و مسیرهای احتمالی تحول صنعت را بررسی کنند. همچنین در مدیریت نوآوری، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های در حال ظهور می‌تواند به توسعه محصولات، خدمات و مدل‌های کسب‌وکار جدید منجر شود. موفقیت این سرمایه‌گذاری‌ها به توانایی سازمان در تشخیص فرصت‌های معتبر و تبدیل دانش فناورانه به ارزش اقتصادی وابسته است.
در مدیریت منابع انسانی، ظهور فناوری‌های جدید نیاز به مهارت‌های تخصصی، بازآموزی کارکنان و بازطراحی برخی مشاغل را افزایش می‌دهد. در مدیریت مالی نیز فناوری‌های در حال توسعه می‌توانند فرصت‌هایی برای ایجاد ابزارهای تحلیلی جدید، توسعه خدمات مالی و بهبود مدیریت ریسک فراهم کنند. سازمان‌هایی که از ظرفیت جذب دانش بالاتری برخوردارند، معمولاً آمادگی بیشتری برای شناسایی، درک و بهره‌برداری از دانش فناورانه بیرونی خواهند داشت.
در مدیریت عملیات و زنجیره تأمین، کاربردهای نوظهور رباتیک، حسگرهای هوشمند و سامانه‌های تصمیم‌گیری خودکار می‌توانند به بهینه‌سازی فرایندها و توسعه نظام‌های عملیاتی انعطاف‌پذیر کمک کنند. در بازاریابی نیز فناوری‌های جدید امکان شناخت دقیق‌تر رفتار مشتریان و طراحی تجربه‌های تعاملی را فراهم می‌کنند. بااین‌حال، کاربرد موفق این فناوری‌ها مستلزم ارزیابی میزان بلوغ، سازگاری با زیرساخت‌ها و تناسب آنها با اهداف سازمان است.
آینده‌پژوهی و چالش‌های فناوری‌های نوظهور
ماهیت پویا و عدم‌قطعیت بالای فناوری‌های نوظهور، ضرورت استفاده از رویکردهای آینده‌پژوهی فناوری را افزایش می‌دهد. سازمان‌ها می‌توانند با بهره‌گیری از رصد فناوری، تحلیل روندهای علمی و بررسی ثبت اختراعات، نشانه‌های اولیه ظهور فناوری‌های جدید را شناسایی کنند. در پژوهش روتولو و همکاران (2015)، روش‌هایی مانند علم‌سنجی، تحلیل استنادی و تحلیل هم‌واژگانی به‌عنوان ابزارهای شناسایی و مطالعه فناوری‌های نوظهور بررسی شده‌اند. این روش‌ها امکان تحلیل رشد و شکل‌گیری حوزه‌های فناورانه را فراهم می‌کنند.
شناسایی فناوری‌های جدید تنها نخستین مرحله تصمیم‌گیری است. مدیران باید با استفاده از سناریونویسی و نقشه راه فناوری، مسیرهای احتمالی توسعه، زمان مناسب سرمایه‌گذاری و قابلیت‌های موردنیاز سازمان را بررسی کنند. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز در چارچوب حکمرانی آینده‌نگر فناوری‌های نوظهور، بر اهمیت آینده‌نگاری، ارزیابی فناوری و استفاده از اطلاعات راهبردی برای تصمیم‌گیری در شرایط عدم‌قطعیت تأکید کرده است. این رویکرد به سازمان‌ها کمک می‌کند تا به‌جای واکنش دیرهنگام، برای تغییرات احتمالی آمادگی بیشتری داشته باشند.
باوجود فرصت‌های گسترده، توسعه و پذیرش فناوری‌های نوظهور با چالش‌هایی مانند نبود استانداردهای تثبیت‌شده، هزینه‌های تحقیق و توسعه، کمبود متخصصان، نامشخص بودن تقاضای بازار و دشواری برآورد بازده سرمایه‌گذاری همراه است. همچنین سرعت تغییرات ممکن است موجب شود برخی راهکارها پیش از دستیابی به بلوغ اقتصادی جای خود را به فناوری‌های جایگزین بدهند. ازاین‌رو، مدیریت ریسک فناوری، اجرای پروژه‌های آزمایشی و ارزیابی مرحله‌ای نتایج از الزامات تصمیم‌گیری در این حوزه محسوب می‌شوند. در نهایت، سازمان‌ها باید میان فرصت‌های ناشی از پذیرش زودهنگام فناوری و هزینه‌های احتمالی سرمایه‌گذاری شتاب‌زده تعادل برقرار کنند.
پرسشنامه فناوری‌های پیشرو
پرسشنامه پیشران‌ها و پیامدهای پذیرش فناوری‌های نوظهور، ابزاری محقق‌ساخته با ۲۰ گویه است که برای سنجش عوامل مؤثر بر پذیرش این فناوری‌ها و پیامدهای سازمانی آنها طراحی شده است. این ابزار شامل پنج سازه است:
- آینده‌نگری فناورانه و حمایت مدیریت ارشد به‌عنوان پیشران‌ها،
- پذیرش فناوری‌های نوظهور به‌عنوان پدیده محوری
- نوآوری سازمانی و چابکی سازمانی به‌عنوان پیامدها
گویه‌ها براساس طیف پنج‌درجه‌ای لیکرت تنظیم شده‌اند و می‌توان از آنها برای بررسی روابط میان عوامل سازمانی، پذیرش فناوری و نتایج حاصل از آن استفاده کرد.
سخن پایانی
فناوری‌های نوظهور از مهم‌ترین عوامل بالقوه تحول در محیط کسب‌وکار به شمار می‌روند و می‌توانند مسیر توسعه صنایع، بازارها و قابلیت‌های سازمانی را تغییر دهند. ویژگی اصلی این فناوری‌ها صرفاً جدید بودن نیست، بلکه ترکیبی از تازگی بنیادین، رشد نسبتاً سریع، انسجام، ظرفیت اثرگذاری برجسته و عدم‌قطعیت درباره آینده است. شناخت این ویژگی‌ها به مدیران کمک می‌کند تا میان فناوری‌های نوظهور، فناوری‌های پیشرو و راهکارهای فناورانه متداول تمایز قائل شوند. بااین‌حال، بهره‌برداری موفق از فرصت‌های جدید نیازمند ارزیابی علمی، آینده‌نگری و شناخت ظرفیت‌های سازمان است. سازمان‌هایی که شناسایی روندهای فناوری را با یادگیری مستمر، توسعه مهارت‌ها و تصمیم‌گیری راهبردی همراه می‌کنند، آمادگی بیشتری برای مواجهه با تغییرات خواهند داشت. بنابراین، مدیریت فناوری‌های نوظهور باید بر شناخت فرصت‌ها، کنترل عدم‌قطعیت و ایجاد ارزش پایدار برای سازمان متمرکز باشد.
منبع: حبیبی، آرش؛ قوامی، محبوبه؛ تقی‌پور، خدیجه. هوش مصنوعی در سازمان و مدیریت. پارس‌مدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارس‌مدیر | 
