جامعه ۵.۰ (Society 5.0) جامعهای انسانمحور است که در آن دستاوردهای اقتصادی و مسائل اجتماعی همگام بوده و فضای سایبری و فیزیکی در هم آمیخته است. با شکلگیری و رشد انقلاب صنعتی چهارم و در سایه اقتصاد چرخشی، جوامع نیز متحول شده و نسل جدیدی از جامعه در آینده قابل تصور است. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله تشریح جامعه ۵.۰ از منظر مدیریت دولتی پرداخته میشود.
تعریف جامعه ۵.۰
جامعه ۵.۰ مفهومی است که نخستین بار در سال ۲۰۱۶ توسط شورای علم، فناوری و نوآوری ژاپن در «پنجمین طرح اساسی علم و فناوری» مطرح شد. این مفهوم به عنوان چشماندازی برای آینده جوامع انسانی معرفی گردید و هدف آن بهرهگیری از فناوریهای نوین برای حل مسائل اجتماعی و دستیابی همزمان به توسعه اقتصادی است. پس از تصویب این طرح توسط هیئت وزیران ژاپن، جامعه ۵.۰ به تدریج به یکی از مفاهیم مهم در حوزه سیاستگذاری علم و فناوری، تحول دیجیتال و آیندهپژوهی تبدیل شد.
جامعه ۵.۰ به جامعهای انسانمحور اشاره دارد که در آن فضای فیزیکی و فضای سایبری به شکلی عمیق و هوشمند با یکدیگر ادغام شدهاند. در چنین جامعهای، دادههای عظیم، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، رایانش ابری، رباتیک و سایر فناوریهای نوظهور برای بهبود کیفیت زندگی، افزایش رفاه اجتماعی و ارتقای بهرهوری مورد استفاده قرار میگیرند. برخلاف جامعه اطلاعاتی که بر تولید و تبادل اطلاعات تمرکز دارد، در این الگو فناوری در خدمت انسان قرار میگیرد و هدف اصلی آن پاسخگویی به نیازهای واقعی جامعه است.
ویژگی اصلی مرحله پنج، استفاده از نوآوریهای علمی و فناورانه برای حل چالشهایی مانند سالمندی جمعیت، نابرابری اجتماعی، آلودگی محیط زیست، محدودیت منابع و پیچیدگیهای زندگی شهری است. در این رویکرد، فناوری نه یک هدف، بلکه ابزاری برای ارتقای رفاه انسان، توسعه پایدار و ایجاد جامعهای فراگیر، هوشمند و متوازن تلقی میشود.
سیر تکامل جوامع
سیر تکامل و فرگشت جوامع در طول تاریخ در ۵ تحول اساسی قابل بیان است:
- جامعه شکارچی و گردآورنده (Society 1.0)
- جامعه کشاورزی (Society 2.0)
- جامعه صنعتی (Society 3.0)
- جامعه اطلاعاتی (Society 4.0)
- جامعه هوشمند و انسانمحور (Society 5.0)
جامعه امروز کاملا مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات است اما تحولات دیگری نیز در راه است. جامعه آینده با عنوان جامعه ۵.۰ شناخته میشود جایی که فناوری و فضای سایبری به دنیای قابل لمس و فیزیکی هرچه بیشتر نزدیک میشود.
سیر تحول جوامع
جامعه ۵.۰ مرحلهای نوین در تکامل جوامع انسانی است که پس از جوامع شکارچی، کشاورزی، صنعتی و اطلاعاتی شکل میگیرد. در این الگو، فناوریهای پیشرفته نه به عنوان هدف، بلکه به عنوان ابزاری برای ارتقای کیفیت زندگی و حل مسائل اجتماعی به کار گرفته میشوند. جامعه فوق هوشمند بر یکپارچگی فضای فیزیکی و فضای سایبری استوار است و از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، کلانداده و رباتیک برای ایجاد ارزش بهره میگیرد.
هدف اصلی این رویکرد، ایجاد تعادل میان توسعه اقتصادی، رفاه اجتماعی و پایداری محیطی است. در چنین جامعهای، خدمات هوشمند در حوزههایی مانند سلامت، حملونقل، آموزش و بانکداری نقش گستردهای خواهند داشت. برخلاف جامعه اطلاعاتی که افراد با حجم عظیمی از دادهها مواجه هستند، در جامعه ۵.۰ فناوری وظیفه تحلیل و پردازش اطلاعات را بر عهده میگیرد.
این تحول موجب میشود دسترسی به دانش و خدمات برای همه افراد، فارغ از سن و تواناییهای فردی، آسانتر و فراگیرتر شود. از این رو، جامعه ۵.۰ را میتوان چشماندازی برای آینده دانست که در آن نوآوریهای انقلاب صنعتی چهارم در خدمت انسان و توسعه پایدار قرار میگیرند.
اهداف جامعه ۵.۰
طرح اساسی علم و فناوری» برنامهای جامع با هدف ارتقای علم و فناوری است که دولت ژاپن، آن را تصویب کرد. سپس این طرح در قالب قانونی بنیادین در آمد که درست مانند اسناد پیشنهادی برنامه چشمانداز ۲۰۲۰ اروپا، در دهه آینده اجرایی خواهد شد.
طرح اساسی پنجم (۲۰۲۱ – ۲۰۱۷) در نوع خود، اولین طرحی است که دولت ژاپن، آن را تدوین کرده است. بر اساس این قانون، شورایی با عنوان شورای علم، فناوری و نوآوری تأسیس خواهد شد. این طرح، شامل طیف متنوعی از لوایح پیشنهادی است که بهصورت جدی حامی سیاستهای نوآوری در حوزه علم و فناوری است. طرح مذکور، یک مدل پیشنهادی است که طیف متنوعی از ذینفعان را شامل دولت، دانشگاهها، صنایع و شهروندان هدف قرار داده است. این ذینفعان میتوانند بر اساس این مدل، در فرایند ساخت جامعه آینده مشارکت داشته باشند.
یکی از اهداف این طرح، هدایت ژاپن در مسیر تبدیل شدن به «مطلوبترین کشور در حوزه نوآوری» است. طرح مد نظر با همه محورهای راهبردی و نوآورانه پیشنهادی فرانسه تفاوتهای اساسی دارد. کشورهای اروپایی تعاریف کلی از محورهای فرایند صنعتی شدن ارائه دادهاند. این تعاریف مطمئناً درباره محورهای تعیینشده دولت فرانسه نیز صادق هستند. اروپای غربی نیز مانند ژاپن در صدد دستیابی به جامعه ۵.۰ میباشد.
سخن پایانی
جامعه ۵.۰ بیانگر تلاش برای ایجاد توازنی نو میان پیشرفت فناوری و نیازهای انسانی است. در این رویکرد، توسعه تنها با رشد فناوری یا افزایش تولید ثروت سنجیده نمیشود، بلکه میزان تأثیر آن بر رفاه، عدالت، کیفیت زندگی و حل مسائل اجتماعی نیز اهمیت دارد. تحقق چنین جامعهای مستلزم همکاری دولت، صنعت، دانشگاه و شهروندان در بهرهگیری مسئولانه از فناوریهای نوین است. از این منظر، جامعه ۵.۰ را میتوان چشماندازی برای آینده دانست که در آن نوآوری و انسانمحوری به صورت همزمان در خدمت توسعه پایدار قرار میگیرند.
References
Fukuyama, M. (Ed.). (2018). Society 5.0: A People-Centric Super-Smart Society. Singapore: Springer.
Schwab, K. (2017). The Fourth Industrial Revolution. New York, NY: Crown Business.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
