سوانح شغلی (Work accident) عبارت است از اتفاق یا پیامدی که در جریان انجام کار پدید آمده و با صدمات شغلی مرگبار یا غیر مرگبار همراه میباشد. نظر به حجم بالای حوادث شغلی و نقش آن در افزایش هزینههای کلان اقتصادی و در حوزه خرد ایجاد اخلال و دشواری در زندگی افراد، در این مطالعه کوشش شده است تا علل و پیامدهای سوانح شغلی (حوادث ناشی از کار) مورد بررسی قرار گیرد.
تعریف سوانح شغلی (حوادث ناشی از کار)
مطابق ماده ۶۰ قانون تامین اجتماعی حوادث ناشی از کار حوادثی است که در حین انجام وظیفه و به سبب آن برای بیمه شده اتفاق میافتد. مقصود از حین انجام وظیفه تمام اوقاتی است که بیمه شده در کارگاه یا موسسات وابسته یا ساختمانها و محوطه آن مشغول کار باشد. یا به دستور کارفرما در خارج از محوطه کارگاه عهده دار انجام ماموریتی باشد.
اوقات مراجعه به درمانگاه و یا بیمارستان و یا برای معالجات درمانی و توانبخشی و اوقات رفت و برگشت بیمه شده از منزل به کارگاه جز اوقات انجام وظیفه محسوب میگردد. مشروط بر اینکه درزمان عادی رفت و برگشت به کارگاه اتفاق افتاده باشد. حوادثی که برای بیمه شده حین اقدام برای نجات سایر بیمه شدگان و مساعدت به آنان اتفاق میافتد حادثه ناشی از کار محسوب میشود.
حادثه به یک واقعه برنامهریزی نشده گفته میشود که خسارت جانی، مالی و یا حتی اتلاف وقت را در پی دارد. در حال حاضر بیشتر حوادث در صنعت، به علت کارایی ناایمن و شرایط محیطی ناایمن به وجود میآیند. با کنترل و بهبود شرایط محیطی ناایمن از راه فرایندهای خاص نظیر شناسایی، ارزیابی خطرات و بررسی اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی انجام میشود. در خصوص کنترل اعمال ناایمن یا رفتار ناایمن گفته میشود تا کارگران، تحت آموزشهای ایمنی و بهداشت قرار بگیرند.
اهمیت مسئله حوادث ناشی از کار
اگرچه رشد علمی بشر در دهههای جدید، پیشرفت صنعتی و امکانات و رفاه را به ارمغان آورده است، ولی پایه گذار معضلی جدید به نام حادثه نیز گشته است. به طوری که در حال حاضر حوادث شغلی یکی از با اهمیتترین مشکلات کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه به شمار میآیند.
ایمنی در محیط کاری از اهمیت بسیار زیادی برخوردا است. استانداردهای جهانی گوناگونی نیز در این زمینه وحود دارد؛ برای نمونه
سیستم ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE)
استفاده از این استانداردها با استقبال شرکتها و کارخانههای ایرانی نیز همراه شد که اقدام بسیار خوبی است. البته با وجود کوششهای زیاد در جهت کاهش حوادث شغلی، هنوز آمار حوادث ناشی از کار بسیار بالاست. سازمان بهداشت جهانی حوادث شغلی را به مانند یک اپیدمی در حوزه بهداشت عمومی قرار داده است. همچنین سوانح شغلی را به عنوان یک ریسک فاکتور بسیار با اهمیت بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی قلمداد کرده است.
سوانح شغلی از منظر آکادمیک
دانشجویان و پژوهشگران نیز از منظر آکادمیک به بررسی حوادث ناشی از کار میپردازند. برای این منظور باید از پرسشنامههای استاندارد استفاده نمود. یکی از مقیاسهای معتبر استفاده از پرسشنامه ایمنی در محیط کار است. این مقیاس براساس ابعاد تعهد مدیریت، ارتباطات ایمنی، محیط ایمن، پاسخگویی مدیران، مقیاس درک خطر، هوشیاری و آگاهی از مسایل ایمنی و رضایت شغلی به بررسی سوانح شغلی میپردازد. همچنین ۲۰ گویه با طیف لیکرت پنج درجه نیز در نظر گرفته شده است.
یک مقیاس معتبر دیگر پرسشنامه خطرات انسانی در محیط کار است. این مقیاس از عوامل ارگونومی، عوامل شیمیایی، عوامل فیزیکی و عوامل روانشناختی تشکیل شده است. همچنین از ۲۰ گویه نیز برای سنجش ابعاد مختلف حوادث کاری استفاده میکند. یک نمونه پایاننامه در زمینه سوانح شغلی (حوادث ناشی از کار) برای مطالعه بیشتر پیوست شده است.
در نهایت بخاطر داشته باشید مفهومی ایمنی شغلی با مفهوم امنیت شغلی یکسان نیست.
علل سوانح کاری و حوادث ناشی از کار
مطالعات و بررسیهای انجام گرفته نشان میدهد که به طور کلی حادثه ناشی از کار علت واحدی نداشته و معلول علتهای فنی و انسانی میباشد. این علتها بستگی به نوع کار، محیط کاری، وضعیت کاری، شرایط انجام کاری و ابزار مورد استفاده در کار داشته و میتوان آنها را به دو دسته علل مستقیم و غیر مستقیم تقسیم نمود.
علل مستقیم
مقصود از علتهای مستقیم عبارت از عللی است که در بوجود آمدن حادثه سهم اصلی را دارا بوده و با توجه به وضع کار وصنعت میتوان این علل را چنین خلاصه نمود. جابجا کردن کالا، کار با ماشینآلات، سقوط اشیا، افتادن کارگرازارتفاع، استفاده غیر صحیح از ابزار کار، افتادن به علت لیز خوردن و یا برخورد با مانع، سوختگی و بالاخره با وسیله نقلیه در محیط کارگاه و یا هنگام رفت و برگشت به محل کار.
علل غیر مستقیم
این علل مستقیماً سبب بوجود آمدن حادثه نگردیده بلکه در صورت وجود علل مستقیم شانس بوجود آمدن حادثه را بیشتر میکنند. این گروه شامل تمام عواملی که باعث خستگی، ناراحتی و نارضایی کارگر میشوند میباشد. مهمترین این عوامل عبارتند از:
- نور نامتعادل
- صدای بیش ازحد
- عدم تهویه مناسب
- نامناسب بودن درجه حرارت محیط کار
- طولانی بودن ساعات کار
- سرعت بیش ازحد تولید
- مسائل خانوادگی، مالی، روابط با کارفرما و سرپرست و…
سازمانهایی که ایمنی را بهعنوان بخشی از راهبردهای مدیریتی خود در نظر میگیرند، علاوه بر حفظ سلامت نیروی انسانی، از کاهش هزینههای ناشی از حوادث، افزایش بهرهوری، بهبود کیفیت عملکرد و ارتقای رضایت شغلی کارکنان نیز بهرهمند میشوند.
سخن پایانی
سوانح کاری و حوادث ناشی از کار از مهمترین چالشهای حوزه ایمنی و بهداشت حرفهای به شمار میروند و پیامدهای آنها تنها به آسیبهای جسمانی کارکنان محدود نمیشود، بلکه هزینههای اقتصادی، اجتماعی و روانی قابل توجهی را نیز به سازمان تحمیل میکند. وقوع این حوادث معمولاً حاصل ترکیبی از عوامل انسانی، فنی، سازمانی و محیطی است و کاهش آنها مستلزم اتخاذ رویکردی نظاممند در مدیریت ایمنی است. آموزش مستمر کارکنان، شناسایی و ارزیابی مخاطرات، رعایت استانداردهای ایمنی، نگهداری مناسب تجهیزات، نظارت مؤثر و توسعه فرهنگ ایمنی از مهمترین راهکارهای پیشگیری از حوادث محسوب میشوند. ازاینرو، پیشگیری از سوانح کاری نه یک اقدام مقطعی، بلکه فرآیندی مستمر و مسئولیتی مشترک میان مدیران، سرپرستان و کارکنان برای ایجاد محیط کاری ایمن و پایدار است.
Heinrich, H. Industrial Accident Prevention: A Scientific Approach, New York: McGraw-Hill.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
