شرکت سهامی (Joint-stock company) شرکتی تجاری است که سرمایه آن به سهام تقسیم شده و مسئولیت صاحبان سهام به مبلغ اسمی سهام آنان محدود است. اهمیت این قالب حقوقی از قابلیت تجمیع سرمایه، تفکیک مالکیت از مدیریت و فراهم‌سازی ساختاری نظام‌مند برای فعالیت‌های اقتصادی ناشی می‌شود. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، شرکت سهامی مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.
تعریف شرکت سهامی
بر اساس ماده ۱ اصلاحی قانون تجارت ایران مصوب ۲۴ اسفند ۱۳۴۷ به صورت زیر تعریف شده است:
شرکت سهامی شرکتی است که سرمایه آن به سهام تقسیم شده و مسئولیت صاحبان سهام محدود به مبلغ اسمی سهام آنها است.
و بر اساس ماده ۲ اصلاحی قانون تجارت ایران:
شرکت سهامی شرکت بازرگانی محسوب می‌شود ولو اینکه موضوع عملیات آن امور بازرگانی نباشد.
سهام (Share) بخشی از سرمایه یک شرکت است و هر سهم، نشان‌دهنده یا نماینده کوچک‌ترین واحد مالکیتی، در یک شرکت یا کارخانه است. براساس قانون تجارت، سهم قطعه‌ای از سرمایه شرکت است و یکی از انواع اوراق بهادار محسوب می‌شود.
یکی از عناصر اساسی در تعریف این شرکت، تقسیم سرمایه به سهام است. هر سهم بیانگر بخشی از سرمایه شرکت و منشأ مجموعه‌ای از حقوق و تعهدات برای دارنده آن است. سهامدار می‌تواند در چهارچوب قانون و اساسنامه از حقوقی مانند مشارکت در تصمیم‌گیری‌های شرکت و بهره‌مندی از سود قابل تقسیم برخوردار شود. همچنین شرکت سهامی دارای شخصیت حقوقی مستقل است و دارایی و تعهدات آن اصولاً از دارایی و تعهدات شخصی سهامداران تفکیک می‌شود.
انواع شرکت سهامی
در قانون تجارت، شرکت سـهامی به دو نوع تقسیم شده است:
- شرکت سهامی عام
- شرکت سهامی خاص
مطابق لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت، اگر مؤسسان بخشی از سرمایه شرکت را از طریق فروش سهام به مردم تأمین کنند، سهامی عام محسوب می‌شود. در مقابل، شرکتی که تمام سرمایه آن هنگام تأسیس منحصراً توسط مؤسسان تأمین شود، سهامی خاص است.
شرکت سهامی عام از نظر شیوه تأمین سرمایه و برخی الزامات قانونی ساختار متفاوتی دارد. این شرکت برای تأمین بخشی از سرمایه اولیه خود می‌تواند در چهارچوب مقررات قانونی به پذیره‌نویسی عمومی متوسل شود. در مقابل، در شرکت سهامی خاص تأمین سرمایه اولیه بر عهده مؤسسان است و امکان مراجعه به عموم برای تأمین سرمایه در مرحله تأسیس به شیوه سهامی عام وجود ندارد.
تفاوت میان سهامی عام و خاص صرفاً به نام آنها محدود نمی‌شود. مقررات مربوط به تشکیل، حداقل تعداد اعضا، سرمایه، عرضه اوراق و برخی تشریفات اداره آنها متفاوت است. بنابراین، هنگام انتخاب میان این دو نوع شرکت باید ماهیت فعالیت، شیوه موردنظر برای تأمین سرمایه، تعداد سرمایه‌گذاران و برنامه توسعه شرکت مورد توجه قرار گیرد.
ویژگی‌های شرکت سهامی
شرکت سهامی دارای ویژگی‌های قانونی مشخصی است و بخش قابل‌توجهی از ساختار آن به‌وسیله مقررات حقوق تجارت تعیین می‌شود. ماهیت سرمایه‌محور این شرکت یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز آن از شرکت‌های شخص‌محور مانند شرکت تضامنی است. شخصیت حقوقی مستقل و تقسیم سرمایه به سهام نیز چارچوب مالکیت و اداره آن را شکل می‌دهند.
- تقسیم سرمایه به سهام
- محدود بودن مسئولیت صاحبان سهام
- تجاری بودن شرکت بدون توجه به موضوع فعالیت
- برخورداری از شخصیت حقوقی مستقل
- وجود مجامع عمومی سهامداران
- اداره شرکت توسط هیئت‌مدیره
- نظارت قانونی از طریق بازرسان
مجموع این ویژگی‌ها موجب می‌شود شرکت سهامی ساختاری نسبتاً نظام‌مند برای تفکیک مالکیت، مدیریت و نظارت داشته باشد. سهامداران صاحبان سرمایه شرکت هستند، اما اداره امور جاری در چهارچوب قانونی بر عهده مدیران قرار می‌گیرد. در کنار آن، مجامع عمومی و بازرسان نیز وظایف مشخصی دارند. به همین دلیل، رعایت تشریفات قانونی در تشکیل، تصمیم‌گیری و اداره شرکت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
ارکان شرکت سهامی
ساختار اداره شرکت سهامی بر مجموعه‌ای از ارکان تصمیم‌گیری، اجرایی و نظارتی استوار است. مجامع عمومی محل اعمال بخش مهمی از حقوق جمعی سهامداران هستند. قانون برای مجمع عمومی مؤسس، مجمع عمومی عادی و مجمع عمومی فوق‌العاده صلاحیت‌های متفاوتی در نظر گرفته است. تصمیماتی مانند انتخاب مدیران و بازرسان، بررسی صورت‌های مالی و برخی تغییرات اساسی شرکت در چهارچوب صلاحیت این مجامع اتخاذ می‌شوند.
هیئت‌مدیره رکن مدیریتی شرکت سهامی است. اعضای هیئت‌مدیره در چهارچوب قانون، اساسنامه و مصوبات مجامع، مسئول اداره امور شرکت هستند. هیئت‌مدیره نیز برای اجرای امور شرکت، مدیرعامل را انتخاب و حدود اختیارات او را تعیین می‌کند. این ساختار زمینه تفکیک میان مالکیت سهامداران و مدیریت اجرایی شرکت را فراهم می‌سازد.
بازرسان نیز جایگاه نظارتی مهمی در شرکت سهامی دارند. آنان وظایفی مانند بررسی برخی گزارش‌ها و اطلاعات مالی و ارائه گزارش به مجمع عمومی را بر عهده دارند. وجود رکن نظارتی در کنار مجامع و هیئت‌مدیره موجب می‌شود ساختار شرکت سهامی بر نوعی تقسیم وظایف میان مالکیت، مدیریت و نظارت استوار باشد.
تفاوت شرکت سهامی، با مسئولیت محدود و تضامنی
شرکت سهامی، شرکت با مسئولیت محدود و شرکت تضامنی از نظر ساختار سرمایه، شیوه اداره و مسئولیت اعضا تفاوت دارند. در شرکت سهامی، سرمایه به سهام تقسیم می‌شود و مسئولیت سهامداران اصولاً به مبلغ اسمی سهام آنان محدود است. این شرکت همچنین از ساختار رسمی‌تری شامل مجامع عمومی، هیئت‌مدیره و بازرسان برخوردار است.
در شرکت با مسئولیت محدود، سرمایه به سهام تقسیم نمی‌شود و مالکیت شرکا در قالب سهم‌الشرکه تعریف می‌شود. مسئولیت هر شریک نیز اصولاً تا میزان سرمایه او در شرکت محدود است. ساختار اداره این شرکت در مقایسه با شرکت سهامی ساده‌تر است و تشریفات متفاوتی دارد.
در شرکت تضامنی، سرمایه به سهام تقسیم نمی‌شود و شخصیت و اعتبار شرکا اهمیت بیشتری دارد. مهم‌ترین تفاوت این قالب با دو نوع دیگر، مسئولیت تضامنی شرکا است؛ به این معنا که اگر دارایی شرکت برای پرداخت بدهی‌ها کافی نباشد، هر شریک در چارچوب قانون می‌تواند مسئول پرداخت تمام بدهی‌های شرکت باشد. بنابراین شرکت سهامی و با مسئولیت محدود بر محدودیت مسئولیت مالکان استوارند، درحالی‌که شرکت تضامنی بر اعتماد میان شرکا و مسئولیت گسترده آنان تکیه دارد.
سخن پایانی
شرکت سهامی یکی از مهم‌ترین قالب‌های حقوقی برای سازمان‌دهی فعالیت‌های اقتصادی و تجمیع سرمایه است. تقسیم سرمایه به سهام، محدودیت مسئولیت صاحبان سهام و وجود ارکان مشخص مدیریتی و نظارتی از عناصر اصلی این ساختار محسوب می‌شوند. تقسیم این شرکت به دو نوع سهامی عام و خاص نیز امکان استفاده از الگوهای متفاوت تأمین سرمایه را فراهم می‌سازد. مقایسه این شرکت با شرکت با مسئولیت محدود و شرکت تضامنی نشان می‌دهد که ساختار سرمایه، حدود مسئولیت مالکان، شیوه اداره و جایگاه شخصیت اعضا در انتخاب قالب حقوقی اهمیت اساسی دارند. ازاین‌رو، شناخت مقررات و ویژگی‌های این شرکت برای انتخاب ساختار متناسب با اهداف اقتصادی، شیوه تأمین سرمایه، تعداد سرمایه‌گذاران و برنامه توسعه کسب‌وکار ضروری است.
منبع: جانسون، دیوید. دانشنامه جهانی صنایع. گیل.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
