سهام (Share) بخشی از سرمایه یک شرکت است و هر سهم، نشاندهنده یا نماینده کوچکترین واحد مالکیتی، در یک شرکت یا کارخانه است. براساس قانون تجارت، سهم قطعهای از سرمایه شرکت است و یکی از انواع اوراق بهادار محسوب میشود. اوراق حقوق صاحبان سهام یکی از انواع اوراق بهادار موجود در بازارهای مالی است. میتوان آن را به موارد سهم عادی، ممتاز، حق تقدم، جایزه، بینام، با نام، نقدی و یا غیرنقدی تقسیمبندی کرد. به کلیت این مجموعه اوراق صاحبان سهام یا به اختصار سهام گفته میشود که در این نوشتار کوشش بر آن است تا سهام و انواع آن تعریف و مفهومسازی شود.
تعریف سهام، سهامدار و شرکت سهامی
سهام (Stock / Share) ورقه بهاداری است که نشاندهنده مالکیت بخشی از سرمایه یک شرکت سهامی بوده و دارنده آن را به نسبت تعداد سهام، در منافع، داراییها، حق رأی و ریسکهای شرکت شریک میکند.
سهامدار (Shareholder / Stockholder) شخص حقیقی یا حقوقی است که مالک یک یا چند سهم از شرکت سهامی بوده و بر اساس میزان سهام خود، از حقوقی مانند دریافت سود، مشارکت در مجامع عمومی، حق رأی و برخورداری از سهم داراییهای شرکت برخوردار میشود.
شرکت سهامی (Joint-Stock Company) شرکتی است که سرمایه آن به تعداد معینی سهم تقسیم شده و مسئولیت صاحبان سهام در قبال بدهیها و تعهدات شرکت، محدود به مبلغ اسمی سهام آنها است. این ساختار شرکت سهامی امکان جذب سرمایه از طریق انتشار سهام و انتقال آسان مالکیت را فراهم میکند.
مثال عددی مفهوم سهام
فرض کنید سرمایه یک شرکت سهامی به ۲ میلیون سهم مساوی تقسیم شده است. اگر سرمایهگذاری ۲ هزار سهم از این شرکت را خریداری کند، مالک یکهزارم از شرکت خواهد بود و به همان نسبت در سود، زیان و حقوق سهامداری مانند دریافت سود نقدی و حق رأی در مجامع عمومی سهیم میشود.
شرکتهای سهامی به دو نوع سهامی عام و سهامی خاص تقسیم میشوند. سهام شرکتهای سهامی عام در بازار سرمایه قابل خرید و فروش است، در حالی که انتقال سهام شرکتهای سهامی خاص معمولاً محدود به سهامداران یا اشخاص مشخص است. شرکتها با انتشار سهام، سرمایه موردنیاز برای توسعه فعالیتها و اجرای طرحهای جدید را تأمین میکنند.
سهام عادی و ممتاز
سهام را میتوان از جهات مختلفی در مدیریت مالی و حسابداری تقسیم کرد. از نظر حقوق دارنده به دو دسته تقسیم میشود:
- سهام عادی (Common Stock)
- سهام ممتاز (Preferred Stock)
سهام عادی
سهام عادی (Common Stock) رایجترین نوع سهام شرکتهای سهامی است و بیانگر مالکیت بخشی از شرکت محسوب میشود. دارندگان این سهام از حقوقی مانند حق رأی در مجامع عمومی، دریافت سود نقدی در صورت تصویب مجمع و مشارکت در افزایش سرمایه برخوردار هستند. با این حال، میزان سود سهام عادی ثابت نیست و به عملکرد مالی شرکت و تصمیم مجمع عمومی بستگی دارد. همچنین در صورت انحلال شرکت، سهامداران عادی پس از تسویه بدهیها و پرداخت حقوق صاحبان سهام ممتاز، نسبت به دریافت باقیمانده داراییها حق خواهند داشت.
سهام ممتاز
سهام ممتاز (Preferred Stock) نوعی سهام است که علاوه بر ویژگیهای مالکیت، امتیازاتی نسبت به سهام عادی برای دارنده ایجاد میکند. مهمترین این امتیازات، اولویت در دریافت سود تقسیمی و تقدم در دریافت داراییهای شرکت هنگام انحلال است. سود سهام ممتاز معمولاً با نرخ مشخص یا بر اساس شرایط مندرج در اساسنامه تعیین میشود و در برخی موارد، در صورت عدم پرداخت، بهصورت انباشته به دورههای بعد منتقل میشود. برخلاف سهام عادی، دارندگان سهام ممتاز معمولاً از حق رأی محدود یا فاقد حق رأی هستند. گفتنی است سهام ممتاز در بسیاری از بازارهای سرمایه جهان رایج است، اما در بورس اوراق بهادار تهران عملاً مورد معامله قرار نمیگیرد.
حقوق صاحبان سهام
دارندگان سهام به نسبت تعداد سهام خود، در مالکیت و منافع شرکت سهیم هستند، اما مالک مستقیم داراییهای شرکت محسوب نمیشوند. این اصل که با عنوان جدایی مالکیت و کنترل شناخته میشود، بیان میکند که داراییهای شرکت متعلق به شخصیت حقوقی شرکت است، نه سهامداران.
حقوق اصلی سهامداران شامل حق رأی در مجامع عمومی، دریافت سود تقسیمی در صورت تصویب، مشارکت در افزایش سرمایه و انتقال یا فروش سهام است. میزان نفوذ هر سهامدار در تصمیمگیریهای شرکت به تعداد سهام تحت مالکیت او بستگی دارد و سهامداران عمده میتوانند از طریق انتخاب هیئتمدیره، بر سیاستها و راهبردهای شرکت اثرگذار باشند.
در مقایسه با دارندگان اوراق بدهی، سهامداران آخرین گروهی هستند که در صورت انحلال یا ورشکستگی شرکت از داراییهای باقیمانده بهرهمند میشوند. ازاینرو، سرمایهگذاری در سهام معمولاً بازده بالقوه بیشتری دارد، اما با ریسک بالاتری نسبت به اوراق بدهی همراه است.
انواع سهام در بازار بورس ایران
سهام در بورس اوراق بهادار و بازار سرمایه ایران از جنبههای مختلفی مانند حقوق سهامداران، نحوه انتقال، شیوه تأمین سرمایه و میزان اختیار مدیریتی دستهبندی میشود. مهمترین انواع سهام عبارتاند از:
- سهام حق تقدم (Rights Shares)
- سهام جایزه (Bonus Shares)
- سهام کنترلی (Controlling Shares)
- سهام نقدی (Cash Shares)
- سهام غیرنقدی (Non-Cash Shares)
- سهام بانام (Registered Shares)
- سهام بینام (Bearer Shares)
سهام حق تقدم: در نتیجه افزایش سرمایه شرکت از محل آورده نقدی سهامداران منتشر میشود. در این روش، سهامداران فعلی برای خرید سهام جدید نسبت به سایر سرمایهگذاران حق تقدم دارند.
سهام جایزه: از محل سود انباشته یا تجدید ارزیابی داراییهای شرکت ایجاد میشود و بدون دریافت وجه به سهامداران تعلق میگیرد. با افزایش تعداد سهام، قیمت هر سهم به همان نسبت تعدیل میشود و ارزش کل دارایی سهامدار تغییری نمیکند.
سهام کنترلی یا مدیریتی: به میزانی از سهم گفته میشود که امکان اعمال نفوذ مؤثر در مدیریت شرکت را فراهم کند. دارنده این سهام میتواند در انتخاب هیئتمدیره و تصمیمهای راهبردی شرکت نقش تعیینکننده داشته باشد.
سهام نقدی: بهای آن بهصورت وجه نقد توسط سهامدار پرداخت شده باشد. این نوع سهم رایجترین شیوه تأمین سرمایه در شرکتهای سهامی است.
سهام غیرنقدی: در قبال آوردههایی مانند زمین، ساختمان، ماشینآلات یا سایر داراییها صادر میشود. ارزش این آوردهها باید پیش از ثبت شرکت یا افزایش سرمایه توسط کارشناس رسمی ارزیابی شود.
سهام بانام: مشخصات مالک در دفاتر شرکت ثبت میشود و انتقال مالکیت باید مطابق مقررات قانونی در دفتر ثبت سهام انجام گیرد. این نوع سهام، شکل رایج مالکیت سهام در بازار سرمایه ایران است.
سهام بینام: نام مالک در ورقه سهم یا دفاتر شرکت ثبت نمیشود و مالکیت با در اختیار داشتن ورقه سهم منتقل میشود. با این حال، انتشار سهام بینام بر اساس قوانین فعلی ایران ممنوع است.
ارزشگذاری سهام
اساسا پنج نوع ارزش در بازار سرمایه و سهام وجود دارد.
- ارزش اسمی (Par Value / Face Value)
- ارزش دفتری (Book Value)
- ارزش بازار (Market Value)
- ارزش جایگزینی (Replacement Value)
- ارزش ذاتی (Intrinsic Value)
ارزش اسمی: ارزشی است که در زمان تاسیس شرکت برای اوراق سهام منتشر شده تعیین میشود. این ارزش، ارزش واقعی نبوده و قیمتی است که در اساسنامه شرکت درج میشود. در بورس تهران ارزش اسمی هر برگه سهم عادی، ۱۰۰۰ ریال یا ۱۰۰ تومان است. ارزش اسمی هر سهم شرکت از تقسیم سرمایه آن شرکت بر تعداد سهم آن بدست میآید.
ارزش دفتری: برای هردارایی شرکت در ترازنامه شرکت، عددی به عنوان ارزش آن دارایی ثبت شده است. این عدد ارزش دفتری دارایی است. اساس تعیین ارزش دفتری سهم یک شرکت، ارزش دفتری داراییهای آن شرکت پس از کسر بدهیهای آن شرکت است.
ارزش بازار: قیمتی که بر اساس اصل عرضه و تقاضا در بازار برای هر سهم مشخص میشود را گویند. این ارزش همان قیمتی است که سهامداران در روزهای معاملاتی اقدام به خرید و فروش سهم بر اساس آن میکنند.
ارزش جایگزینی: ارزش جایگزینی، ارزش یک سهم شرکت است با فرض اینکه یک شرکت دقیقا مانند همان شرکت در تاریخ محاسبه، ایجاد شود. اگر شرکت قصد فروش داراییهای خود را نداشته باشد، از ما به تفاوت ارزش جایگزینی با بهای تمام شده تاریخی، عایدی نداشته و سودی کسب نمیکند. اما چنانچه قصد فروش دارایی را داشته باشد، یک سود غیرعملیاتی کسب خواهد کرد. این سود به روند کلی و اصلی فعالیت شرکت ارتباط ندارد.
ارزش ذاتی: ارزش ذاتی سهم ارزش واقعی شرکت است که بر اساس خالص ارزش روز داراییهای شرکت و سودها و جریانهای نقدی که احتمال میرود در آینده بدست بیاورد محاسبه میشود.
سخن پایانی
برای خرید سهم و ورود به بازار اوراق بهادار تهران (بورس) باید در ابتدا در سامانه سجام به آدرس ( اینجا کلیک کنید) و سپس در یکی از کارگزاریهای موجود در بازار ثبت نام کنید. بعد از اینکه کد ۱۰ رقمی از طرف سامانه سجام برای شما ارسال شد به مراکز مجاز احراز هویت، مراجعه کرده و یا بصورت غیر حضوری از طریق اپلیکیشنهای معرفی شده در سایت سجام احراز هویت شوند و کد بورسی برای آنها صادر شود. سپس در یکی از کارگزاری بورس ثبت نام کنند و اقدام به دریافت یوزر پسورد انلاین کنند که بتوانند در سامانه کارگزاری آنلاین سهام مورد نظر خود را خریداریی کنند.
منبع: بریلی، ریچارد و همکاران. اصول مدیریت مالی. نیویورک: مکگرا-هیل.
سوالات متداول
اوراق حقوق صاحبان سهام نشاندهنده مالکیت بخشی از شرکت هستند، در حالی که اوراق بدهی بیانگر طلب سرمایهگذار از ناشر اوراق است. دارندگان سهام از سود و رشد شرکت بهرهمند میشوند، اما بازده مشخصی ندارند. در مقابل، دارندگان اوراق بدهی معمولاً سود ثابت دریافت کرده و در بازپرداخت اصل سرمایه نسبت به سهامداران اولویت دارند.
خریدار سهام مالک بخشی از شرکت میشود و سود یا زیان او به عملکرد شرکت وابسته است. اما خریدار اوراق قرضه به شرکت یا دولت وام میدهد و در مقابل، سود مشخص و بازپرداخت اصل سرمایه را دریافت میکند. به همین دلیل، اوراق قرضه معمولاً ریسک کمتری نسبت به سهام دارند.
سهام عادی حق رأی و مشارکت کامل در سود و زیان شرکت را برای سهامدار ایجاد میکند. سهام ممتاز معمولاً در دریافت سود و داراییهای شرکت هنگام انحلال نسبت به سهام عادی اولویت دارد، اما ممکن است حق رأی محدود یا نداشته باشد. سهام ممتاز در بورس اوراق بهادار تهران بهطور معمول معامله نمیشود.
تبدیل سهام عادی به سهام ممتاز یا برعکس تنها در صورتی امکانپذیر است که در اساسنامه شرکت پیشبینی شده یا مجمع عمومی فوقالعاده آن را تصویب کند. شرایط تبدیل، نسبت تبدیل و حقوق هر گروه از سهامداران نیز باید مطابق قوانین و مقررات شرکت تعیین شود. در بازار سرمایه ایران چنین تبدیلهایی بسیار محدود و کمسابقه هستند.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
