بورس اوراق بهادار

بورس اوراق بهادار (Stock exchange) مکانی است که در آن سهام‌داران و بازرگان‌ها می‌توانند سهام و دیگر اوراق مالی و بهادار را معامله کنند. این مفهومی کلیدی در مدیریت مالی است و شناخت آن برای سرمایه‌گذاری در بازارهای مالی الزامی است. در این مقاله کوشش بر آن است تا ضمن ارائه تاریخچه بورس، با مفهوم مدرن «بورس اوراق بهادار» آشنا شوید.

تعریف بورس اوراق بهادار

بورس (Bourse) واژه‌ای فرانوسی است و به بازاری سازمان‌یافته گفته می‌شود که در آن کالاها یا دارایی‌های مشخص بر اساس قوانین و مقررات معین معامله می‌شوند. امروزه این واژه بیشتر برای بازارهای رسمی دادوستد دارایی‌های مالی به‌کار می‌رود، هرچند در زبان رایج به بازارهای تخصصی برخی کالاها نیز بورس گفته می‌شود.

اوراق بهادار (Securities) اسناد یا ابزارهای مالی قابل معامله‌ای هستند که بیانگر نوعی حق یا منفعت مالی برای دارنده خود بوده و قابلیت خرید، فروش و انتقال به دیگران را دارند. سهام، اوراق قرضه، اوراق مشارکت و سایر ابزارهای مالی از مهم‌ترین انواع اوراق بهادار به شمار می‌روند.

بورس اوراق بهادار بازاری رسمی و سازمان‌یافته برای معامله اوراق بهادار است که با ایجاد شفافیت، نقدشوندگی و امنیت معاملات، نقش مهمی در تأمین مالی بنگاه‌ها و توسعه بازار سرمایه ایفا می‌کند.
میلنا ولبا، آستی‌نادلابم

بورس اوراق بهادار بازاری رسمی، قانون‌مند و تحت نظارت است که در آن اوراق بهادار میان سرمایه‌گذاران خریدوفروش می‌شود. این بازار با فراهم کردن بستری شفاف و منظم برای معاملات، امکان تجهیز پس‌اندازها، تأمین مالی بنگاه‌های اقتصادی و هدایت سرمایه‌ها به فعالیت‌های مولد را فراهم می‌سازد.

پیدایش بازار بورس

پیدایش بورس اوراق بهادار به اروپای قرن پانزدهم میلادی بازمی‌گردد. در آن زمان، بازرگانان و صرافان شهر بورژ بلژیک در برابر خانه تاجری به نام «واندر بورس» گرد هم می‌آمدند و به مبادله کالا، پول و اسناد تجاری می‌پرداختند. به‌تدریج این محل به مرکز دادوستد تبدیل شد و واژه بورس (Bourse) نیز از نام همین خانواده گرفته شد. در سال ۱۴۶۰ نخستین بازار متشکل معاملات در این شهر شکل گرفت.

با گسترش تجارت دریایی، بورس آمستردام به نخستین بورس اوراق بهادار جهان تبدیل شد. هم‌زمان، شرکت کمپانی هند شرقی هلند به‌عنوان نخستین شرکت سهامی عام، با انتشار سهام و اوراق قرضه امکان مشارکت عمومی در سرمایه‌گذاری را فراهم کرد و الگوی نوینی از تأمین مالی را بنیان نهاد.

در ادامه، بورس‌های بزرگ اروپا و آمریکا توسعه یافتند. بورس لندن در آغاز قرن نوزدهم ساختار رسمی خود را پیدا کرد و در سال ۱۷۹۲ با امضای «توافق‌نامه باتن‌وود»، هسته اولیه بورس نیویورک (NYSE) شکل گرفت. این رویدادها نقش مهمی در توسعه بازارهای سرمایه و رشد اقتصادهای صنعتی ایفا کردند.

امروزه بورس اوراق بهادار یکی از مهم‌ترین نهادهای بازار سرمایه در جهان است که با فراهم کردن بستری شفاف برای معامله اوراق بهادار، تجهیز پس‌اندازها، تأمین مالی بنگاه‌های اقتصادی و هدایت سرمایه به فعالیت‌های مولد را امکان‌پذیر می‌سازد.

انواع بورس اوراق بهادار

بورس‌ها را می‌توان بر اساس نوع دارایی مورد معامله به چند گروه اصلی تقسیم کرد.

بورس سهام بازاری برای خریدوفروش سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده است. سرمایه‌گذاران از طریق آن در مالکیت و منافع اقتصادی شرکت‌ها مشارکت می‌کنند.

بورس اوراق بدهی به معامله اوراقی مانند اوراق مشارکت، اسناد خزانه و صکوک اختصاص دارد. بیشتر برای تأمین مالی دولت‌ها و بنگاه‌ها به‌کار می‌رود.

بورس کالا محل معامله کالاهای استانداردی مانند فلزات، محصولات پتروشیمی و محصولات کشاورزی است.

بورس انرژی نیز دادوستد حامل‌های انرژی مانند نفت، گاز و برق را تسهیل می‌کند.

افزون بر این، در بورس ابزارهای مشتقه قراردادهایی مانند آتی و اختیار معامله خریدوفروش می‌شوند که برای مدیریت ریسک یا کسب بازده مورد استفاده قرار می‌گیرند.

تعریف اوراق بهادار

اوراق بهادار هر نوع ورقه یا مستندی است که تضمین کننده حقوق مالی قابل‌ ارائه برای مالک آن باشد. به بیان دیگر، اوراق بهادار، نوعی ابزار مالی با قابلیت نقل‌ و‌‌ انتقال به شمار می‌رود. مهم‌ترین انواع اوراق و اسناد مالی قابل معامله در بازار بورس عبارتند از:

• سهام (Stock)
• اوراق بهادار (Securities)
• اوراق قرضه (Bond)

اوراق بهادار قابل معامله مجموعه متنوعی از ابزارهای مالی را شامل می‌شوند که هرکدام سطح متفاوتی از مالکیت، بازده و ریسک دارند.

سهام عادی بیانگر مالکیت بخشی از یک شرکت و برخورداری از حق رأی و سود احتمالی است.

سهام ممتاز معمولاً برای دارنده آن اولویت دریافت سود یا بازپرداخت سرمایه ایجاد می‌کند.

اوراق بدهی و اوراق قرضه مانند اوراق مشارکت، اسناد خزانه اسلامی و صکوک، تعهد ناشر به پرداخت اصل سرمایه و بازده مشخص یا قابل محاسبه را نشان می‌دهند.

واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری امکان سرمایه‌گذاری غیرمستقیم و مدیریت‌شده را فراهم می‌کنند. همچنین حق‌تقدم خرید سهام، گواهی سپرده کالایی و ابزارهای مشتقه مانند قرارداد آتی و اختیار معامله نیز در بازار سرمایه قابل معامله هستند.

شاخص‌های بورس اوراق بهادار

شاخص‌های بورس معیارهایی آماری هستند که جهت و میزان تغییرات عمومی قیمت‌ها یا بازده مجموعه‌ای از اوراق بهادار را نشان می‌دهند.

شاخص کل تغییرات قیمت سهام و سود نقدی شرکت‌های پذیرفته‌شده را منعکس می‌کند. درحالی‌که شاخص قیمت تنها تغییرات قیمت سهام را اندازه‌گیری می‌کند.

شاخص هم‌وزن برای تمامی شرکت‌ها وزن یکسان در نظر می‌گیرد و تصویر متعادل‌تری از عملکرد شرکت‌های کوچک و بزرگ ارائه می‌دهد.

شاخص صنعت و شاخص گروه نیز عملکرد شرکت‌های فعال در یک صنعت یا گروه مشخص را نشان می‌دهند.

سرمایه‌گذاران با بررسی این شاخص‌ها می‌توانند روند کلی بازار، وضعیت صنایع و عملکرد نسبی سبد سرمایه‌گذاری خود را ارزیابی کنند.

تعیین قیمت سهام در بورس

تعیین قیمت سهام در بورس، بر اساس عرضه و تقاضا صورت می‌گیرد. در بازار بورس اوراق بهادار، یک سرمایه‌گذار می‌تواند با سرمایه کوچک خود، در شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس سرمایه‌گذاری کند. سرمایه‌گذاران بورس، برای خرید و فروش سهام باید این کار را از طریق شرکت‌های بورسی انجام دهند. افرادی که در بازار بورس اوراق بهادار سرمایه‌گذاری می‌کنند، معمولا از دو راه کلی سود کسب می‌کنند:

از محل افزایش قیمت سهام خریداری‌ شده
مثلاً اگر سهام شرکت «الف» در زمان خرید ۲۰۰ تومان باشد و سرمایه‌گذار بتواند این سهم را به قیمتی بیش از مبلغ خرید بفروشد، از این معامله یا سرمایه‌گذاری، سود کرده است. به این روش، کسب عایدی سرمایه نیز گفته می‌شود.

از محل سود خود شرکت
این روش کسب سود، متأثر از سیاست‌هایی است که مدیران شرکت‌های بورسی و فرابورسی برای تقسیم سود اتخاذ می‌کنند؛ یعنی درصدی از سود خالص سالانه را بین سهامداران تقسیم می‌کنند.

بازار خرسی و گاوی

بازار گاوی (Bull market) و بازار خرسی (Bear market) از جمله واژه‌هایی هستند که در توصیف وضعیت بازار سرمایه به کار می‌روند. به عبارت ساده، هنگامی‌که بازار رو به رشد باشد و قیمت سهام روندی صعودی دارد، می‌گویند «بازار گاوی» است. اما اگر قیمت سهام روندی نزولی داشته و رکود در اوضاع اقتصادی حاکم شده باشد، «بازار خرسی» مصداق می‌یابد.

هنگامی که بازار رو به رشد باشد و قیمت سهام روندی صعودی داشته باشد، می‌گویند «بازار گاوی» است. در این زمان سرمایه‌گذاران احساس خوبی به آینده بازار دارند و انتظار دارند که قیمت ها همچنان رو به صعود باشد و افزایش یابند.

اگر قیمت سهام روندی نزولی داشته و رکود در اوضاع اقتصادی حاکم شده باشد، از عبارت «بازار خرسی» استفاده می‌کنند. سرمایه‌گذاران در این دوره احساس خوشایندی نسبت به بازار ندارند و انتظار بازار کاهشی و نزول قیمت‌ها را دارند.

تاریخچه بورس اوراق بهادار ایران

ایده ایجاد بورس اوراق بهادار در ایران از سال ۱۳۱۵ مطرح شد و پس از چند دهه مطالعه و قانون‌گذاری، بورس اوراق بهادار تهران بر پایه قانون مصوب اردیبهشت ۱۳۴۵ در ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد. روند توسعه این بازار را می‌توان در چهار دوره بررسی کرد.

مطالعات اولیه (۱۳۱۵ تا ۱۳۴۶)

در سال ۱۳۱۵ مطالعات تأسیس بورس توسط کارشناسان بلژیکی و هلندی آغاز شد و در سال ۱۳۱۷ بانک ملی گزارش جامعی درباره ایجاد بورس تهیه کرد. این روند با آغاز جنگ جهانی دوم متوقف شد، اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مطالعات دوباره از سوی اتاق بازرگانی، بانک مرکزی و وزارت بازرگانی از سر گرفته شد و زمینه تشکیل بورس فراهم گردید.

دوره نخست؛ شکل‌گیری و رشد (۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷)

بورس در ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ با معامله سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی آغاز به کار کرد. تصویب قانون گسترش مالکیت سهام و معافیت مالیاتی شرکت‌های بورسی در سال ۱۳۵۴ موجب توسعه سریع بازار شد، به‌گونه‌ای که تعداد شرکت‌های پذیرفته‌شده از ۶ به ۱۰۵ شرکت افزایش یافت.

دوره دوم؛ رکود (۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷)

پس از انقلاب، ملی شدن بانک‌ها و شرکت‌های بیمه، اجرای قانون حفاظت و توسعه صنایع و شرایط جنگ، فعالیت بورس را محدود کرد. در پایان این دوره، تعداد شرکت‌های بورسی از ۱۰۵ به ۵۶ شرکت کاهش یافت و بورس یکی از کم‌رونق‌ترین دوره‌های فعالیت خود را تجربه کرد.

دوره سوم؛ احیا و توسعه (۱۳۶۸ تا ۱۳۸۳)

با پایان جنگ و اجرای برنامه‌های توسعه، بورس دوباره رونق گرفت. تبصره ۳۵ قانون بودجه ۱۳۷۸ و مواد ۹۴ و ۹۵ قانون برنامه سوم توسعه (۱۳۷۹ تا ۱۳۸۳) زمینه خصوصی‌سازی، معاملات الکترونیکی و ایجاد بورس‌های منطقه‌ای را فراهم کردند. همچنین محاسبه شاخص کل از سال ۱۳۶۹ آغاز شد.

دوره چهارم؛ توسعه بازار سرمایه (از ۱۳۸۴ تاکنون)

در سال ۱۳۸۴ بورس با کاهش شاخص‌ها و معاملات مواجه شد، اما از سال ۱۳۸۵ با اصلاح سیاست‌ها روند بهبود آغاز گردید. در این دوره، توسعه زیرساخت‌های الکترونیکی، تنوع ابزارهای مالی و اصلاح قوانین، بازار سرمایه ایران را وارد مرحله‌ای جدید از رشد و تحول کرد.

بورس اوراق بهادار ایران از آغاز مطالعات در سال ۱۳۱۵ تا تأسیس رسمی در ۱۳۴۶ و سپس گذر از دوره‌های رشد، رکود، بازسازی و توسعه، مسیر تکامل خود را طی کرده است. این تحولات، بورس را به یکی از مهم‌ترین نهادهای تأمین مالی و بازار سرمایه کشور تبدیل کرده است.

شرکت‌های فعال در بورس ایران

شرکت‌های فعال در بورس ایران، بنگاه‌های اقتصادی هستند که پس از احراز شرایط پذیرش، سهام آن‌ها در بورس اوراق بهادار تهران یا سایر بازارهای سرمایه معامله می‌شود. این شرکت‌ها موظف‌اند اطلاعات مالی، گزارش‌های عملکرد و رویدادهای بااهمیت خود را به‌صورت شفاف و مستمر منتشر کنند تا سرمایه‌گذاران بتوانند تصمیم‌های آگاهانه اتخاذ نمایند.

بورس اوراق بهادار تهران (TSE) مهم‌ترین بازار سرمایه کشور است و شرکت‌های بزرگ و باسابقه در صنایع مختلف مانند بانکداری، خودروسازی، پتروشیمی، فلزات اساسی، معادن، داروسازی، سیمان، فناوری اطلاعات و صنایع غذایی در آن پذیرفته می‌شوند. پذیرش در این بورس مستلزم رعایت معیارهایی مانند حداقل سرمایه، سودآوری، شفافیت اطلاعات و الزامات حاکمیت شرکتی است.

در کنار بورس تهران، فرابورس ایران (IFB) بستری برای پذیرش و معامله شرکت‌هایی است که هنوز شرایط ورود به بورس تهران را به‌طور کامل احراز نکرده‌اند یا در بازارهای تخصصی فعالیت می‌کنند. فرابورس نقش مهمی در تأمین مالی شرکت‌های کوچک و متوسط، عرضه اوراق بدهی و توسعه ابزارهای مالی دارد.

بورس کالای ایران (IME) محل معامله کالاهای استاندارد، محصولات صنعتی، معدنی و کشاورزی است و بورس انرژی ایران (IRENEX) به دادوستد حامل‌های انرژی، برق، نفت، گاز و سایر فرآورده‌های انرژی اختصاص دارد. این چهار بورس در کنار یکدیگر، ارکان اصلی بازار سرمایه ایران را تشکیل می‌دهند و نقش مهمی در تجهیز منابع مالی، توسعه سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی کشور ایفا می‌کنند.

سخن پایانی

بورس اوراق بهادار یکی از مهم‌ترین نهادهای بازار سرمایه است که با گردآوری پس‌اندازهای پراکنده و هدایت آن‌ها به سوی فعالیت‌های اقتصادی، زمینه تأمین مالی شرکت‌ها و مشارکت عمومی در سرمایه‌گذاری را فراهم می‌کند. وجود سازوکارهای شفاف معاملاتی، انتشار مستمر اطلاعات و نظارت قانونی می‌تواند به افزایش اعتماد سرمایه‌گذاران، بهبود نقدشوندگی دارایی‌ها و تخصیص کارآمد منابع مالی کمک کند. در مجموع، توسعه پایدار بورس اوراق بهادار می‌تواند نقش مؤثری در رشد اقتصادی، تأمین مالی تولید و گسترش فرهنگ سرمایه‌گذاری در جامعه ایفا کند.

منبع: تقی‌پور، خدیجه. (۱۳۹۱). بورس اوراق بهادار. سایت بورس اوراق بهادار تهران