پیمانکار (Contractor) شخصی حقیقی یا حقوقی است که طی امضای پیمان (قرارداد) با کارفرما، متعهد به اجرای موضوع مورد پیمان میشود. انتخاب بهترین پیمانکار برای پروژههای عمرانی و ساخت از موضوعات مورد علاقه پژوهشگران مدیریت صنعتی و مهندسی صنایع است. در این مقاله به تعریف و نقش پیمانکار در مدیریت پروژه پرداخته شده است.
تعریف پیمانکار
پیمانکار در لغت به معنی کسی که انجام دادن کاری را در برابر پول معینی بر عهده بگیرد، آمده است و آن را مترادف با مقاطعه کار دانستهاند. براساس واژهنامه دهخدا، پیمانکار کسی است که شغل او تعهد به فعل (ساختمان و بنا و راه و غیره ) و یا حملونقل کالا به صورت عمده باشد.
پیمانکاری قراردادی است که شخص یا اشخاص حقیقی یا حقوقی (مقاطعه کار) انجام عمل یا اعمالی را در مقابل بهای مقاطعه کاری یا حق الزحمۀ ازپیش تعیین شده برای دیگران (مقاطعه دهنده) انجام میدهند.
برخی برای پیمانکاری، قائل به معنای عام و عرفی هستند. در معنای عام، هر قراردادی که در آن یک طرف قرارداد در قبال طرف دیگر، تعهد انجام امری را مینماید، میتوان قرارداد پیمانکاری دانست. در معنای عرفی، پیمانکاری به قراردادهایی گفته میشود که موضوع آن، ساخت یا ساخت ونصب است.
درواقع پیمانکاری قراردادی است که در آن پیمانکار طی موافقت نامۀ پیمان، برای دوره زمانی مشخص، انجام یا تکمیل کار را بر عهده میگیرد. قراردادهای پیمانکاری پروژههای عمرانی کامل ترین نوع قراردادهای اداری به شمار میروند. بدین ترتیب که نظم حقوقی حاکم بر آن، شکلی فنی و منسجم دارد.
قراردادهای مزبور عموماً مشتمل بر یک موافقت نامه، شرایط عمومی پیمان، شرایط خصوصی پیمان، جدول زمان بندی کلی، فهرست بها و مقادیر کار، مشخصات فنی و نقشههای اجرایی است. با ارائه این تعریف از پیمانکاری مشخص میشود که شخص انجام دهنده قرارداد پیمانکاری، پیمانکار یا مقاطعه کار نامیده میشود.
انواع پیمانکار
پیمانکار عمومی (General Contractor)
به فرد یا شرکتی گفته میشود که با سازمان یا شخصی دیگر قرارداد (کنترات) امضاء میکند تا پروژههای مشخص را طبق نقشهها و مشخصات مورد توافق اجرا نماید. GCها معمولا در هدایت و مدیریت طرحها و پروژههای صنعتی زیربنایی دارای تجربه و تخصص بوده و با تکیه بر دانش و ابزارهای مدیریتی خود، اجرای پروژهها را بر عهده میگیرند. در رابطه با فرآیندهای اجرا و فازهای پروژههای GC نظریههای متفاوتی وجود دارد. بسته به نوع پروژه و ویژگیهای اجرا و وسعت آن، میتوان مراحل متفاوتی را برای آن در نظر گرفت.
پیمانکار جزء (Subcontractor)
پیمانکاران جزء معمولا در کارهای اجرایی تخصص دارند. پیمانکار جزء شخصی حقیقی یا حقوقی است که برای اجرای قسمتی از پروژه بزرگتر با پیمانکار عمومی قرارداد میبندد. به عنوان مثال فردی که در پروژه ساختمانی عملیات جوشکاری را انجام میدهد پیمانکار جزء نامیده میشود.
پروژه کلید در دست (Turn-Key)
در پروژه کلید در دست، مسئولیت طراحی و اجرا به طور کامل برعهده پیمانکار است. در واقع پیمانکار متعهد میشود در ازای دریافت هزینه اجرا، کلیه امور طراحی و اجرای پروژه را انجام دهد. بنابراین کارفرما تنها پس از تحویل پروژه اصطلاحا کلید تاسیسات مورد قرارداد را از پیمانکار دریافت میکند و در صورت بروز هرگونه نقص (در هر مرحله و به هر دلیل) کلیه مسئولیتها به عهده پیمانکار خواهد بود.
مهندسی، تدارکات و ساخت (EPC)
پروژه مهندسی، تدارکات و ساخت (Engineering, Procurement, and Construction) در واقع به عنوان همان پروژه کلید در دست در نظر گرفته میشود. کلیه فعالیتها جهت اجرای پروژه (طراحی، تدارکات و اجرا) به پیمانکار واگذار میشود. در قراردادهای EPC این نکته مهم وجود دارد که این سه مقوله مجزا باید در کنار هم و بدون نقص اجرا شود.
انواع پیمانکار براساس قوانین داخلی
آیین نامه طبقه بندی و تشخیص صلاحیت پیمانکاران ایران، از دیدگاه تشخیص صلاحیت، پیمانکاران را به سه دسته تقسیم میکند:
- اشخاص حقیقی یا حقوقی ایرانی که قصد کار در ایران دارند.
- اشخاصی حقوقی خارجی که قصد کار در ایران دارند.
- اشخاص حقیقی یا حقوقی ایرانی که برای کار در کشورهای خارجی نیاز به تضمین یا تسهیلات دولتی دارند.
پیمانکاران بر حسب نوع فعالیت، به شرح زیر طبقه بندی میشوند:
- ساختمان
- آب
- حمل و نقل
- صنعت
- برق
- تاسیسات و تجهیزات
- کاوشهای زمینی
- ارتباطات
- کشاورزی
- خدمات
گواهینامه صلاحیت پیمانکاری
مدرکی است که براساس مقررات و به ازای احراز شرایط لازم برای فعالیت پیمانکاری صادر و بر اساس قوانین، اصلاح و تمدید میگردد.
برای شرکتهای پیمانکاری از ۱ تا ۵ رتبهای تعیین میشود که بیانگر اعتبار و صلاحیت آنهاست. شرکتهای برتر با رتبههای بالاتر علاوه بر توانایی اجرای قوی تر پروژههای محوله، در بازاریابی و جذب مشتری نیز موفقتر عمل میکنند. شرکتهای پیمانکاری رتبه ۱ به عنوان برترین شرکتهای پیمانکاری شناخته میشوند و به ترتیب تا رتبه ۵ به رتبههای پایینتر تقسیم بندی میشوند.
سخن پایانی
پیمانکار شخص حقوقی یا حقیقی است که سوی دیگر امضا کننده پیمان است و اجرای موضوع پیمان را بر اساس اسناد و مدارک قرارداد برعهده دارد. نمایندگان و جانشینهای قانونی پیمانکار در حکم پیمانکار میباشند. مسئله پیمانکاری از مهمترین مؤلفههای داد و ستد بازاری به حساب میآید که تمرکز بر آن بیشتر از سوی مهندسین مد نظر قرار میگیرد. در حالی که جا دارد اقتصاددانان نیز بیشتر به این حوزه ورود نمایند. از این رو با پیشرفت صنعتی و توسعه جامعه، حسابداری پیمانکاری اهمیتی چند برابر پیدا میکند.
پرسشنامه انتخاب بهترین پیمانکار
منبع: گولد، فردریک؛ و جویس، نانسی. مدیریت پروژههای عمرانی. پیرسون.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
