اعتبار درونی و بیرونی

اعتبار درونی و بیرونی به میزان دقت پژوهش در تبیین درست روابط علّی و قابلیت تعمیم نتایج آن به شرایط، زمان‌ها و گروه‌های دیگر اشاره دارد. این دو مفهوم در روش پژوهش مدیریت و علوم اجتماعی جایگاهی بنیادی دارند، زیرا به کاربردپذیری آن‌ها در تصمیم‌گیری علمی و عملی مرتبط است. در این مطلب، مفهوم اعتبار درونی و بیرونی، عوامل تهدیدکننده هر یک و راهکارهای افزایش آن‌ها در طراحی و اجرای پژوهش به‌صورت تحلیلی بررسی می‌شود.

تعریف اعتبار درونی و بیرونی

روایی یک طرح پژوهش بر میزان اطمینان از نتایج آن طرح دلالت دارد. میزان اعتبار یک طرح پژوهشی شامل اعتبار درونی و بیرونی است.

اعتبار درونی (Internal Validity) نمایانگر آن است که تا چه اندازه یافته‌های تحقیق از صحت و دقت لازم برخوردار است. اعتبار درونی به میزان اطمینان از یافته‌های تحقیق اشاره دارد و همینطور آن را درجه کنترل متغیرهای ناخواسته نیز گفته‌اند. افت آزمودنی‌ها، تداخل اعمال آزمایشی و ابزار اندازه‌گیری سه عامل اصلی موثر بر اعتبار درونی هستند.

اعتبار بیرونی (External Validity) اعتبار بیرونی با این امر سرو کار دارد که تا چه اندازه یافته‌های تحقیق که با استفاده از یک نمونه به دست آمده به گروه وسیع تری از آزمودنی‌ها یا شرایط دیگری قابل تعمیم است. به عبارت دیگر قابلیت تعمیم نتایج از نمونه به جامعه و یا از شرایط آزمایشگاهی به شرایط محیط واقعی را نشان می‌شود.

• اعتبار بیرونی با توجه به جامعه مورد مطالعه
• اعتبار بیرونی زیست محیطی

در اعتبار بیرونی جمعیتی تعمیم یافته‌ها به جامعه ی آماری مورد نظر قرار میگیرد.در حالی که در اعتبار بیرونی زیست محیطی یافته‌های تحقیق از یک مجموعه شرایط ویژه که پژوهشگر در چارچوب آنها تحقیق خود را به انجام رسانده است به شرایط طبیعی تعمیم داده می‌شود. دو نوع اعتبار بیرونی را می‌توان مد نظر قرار داد:

عوامل موثر بر اعتبار درونی

انتخاب اختلافی: در برخی طرح‌های آزمایشی، پژوهشگر ناخواسته افراد قوی‌تر را در گروه آزمایشی قرار داد.

افت آزمودنی: در جریان اجرای پژوهش، برخی آزمودنی‌ها به دلایل مختلف از ادامه مشارکت انصراف دادند.

پیش‌آزمون: در بسیاری از طرح‌های آزمایشی علوم رفتاری، پیش از اجرای مداخله، پیش‌آزمون اجرا شد.

ابزار اندازه‌گیری: ابزار برای سنجش متغیر وابسته به‌کار رفت و باید از اعتبار و پایایی کافی برخوردار می‌بود.

تداخل اعمال آزمایشی: آگاهی گروه کنترل از مقایسه با گروه دیگر، بر عملکرد آنان اثر گذاشت.

همزمانی: هم‌زمانی اجرای پژوهش با فعالیت یا رویدادی مؤثر، بر متغیر وابسته اثر گذاشت.

بلوغ: آزمودنی‌ها در طول اجرای پژوهش از نظر جسمانی یا روانی دچار تغییر شدند.

تعامل انتخاب با سایر عوامل: انتخاب آزمودنی‌ها با عواملی مانند رشد آنان تعامل داشت و بر نتایج اثر گذاشت.

رگرسیون آماری: گروه‌بندی آزمودنی‌ها بر اساس نمرات اولیه، موجب بروز رگرسیون آماری شد.

تحلیل آماری: استفاده از روش‌های آماری نامناسب، دقت نتیجه‌گیری‌ها را کاهش داد.

سوگیری پژوهشگر: انتظارات پژوهشگر به‌طور ناخواسته به آزمودنی‌ها منتقل شد و بر نتایج اثر گذاشت.

عوامل موثر بر اعتبار بیرونی

الف: عوامل مربوط به جامعه

معرف نبودن جامعه‌ای که آزمایش بر آن اجرا می‌شود: پژوهشگر ممکن است که از یک جامعه در دسترس آزمودنی‌ها را انتخاب کند و طرح تحقیق را به اجرا در بیاورد و پس از آن بخواهد نتیجه آزمایش را به تمام جامعه تعمیم دهد.

ب: عوامل زیست محیطی

تعریف مبهم عمل آزمایشی :اگر متغیر مستقل به طور دقیق تعریف نشده با شد نمی توان یافته‌های تحقیق را تعمیم داد.

اثرات نو بودن محیط آزمایشی: حا لت نو بودن وضعیت جدید آزمایشی ممکن است آزمودنی‌ها را تحت تاثیر قرار دهد.به عبارت دیگر اگر در نتیجه ی نهایی میان گروه آزمایشی و گواه تفاوتی مشاهده شود این تفاوت ممکن است به علت نو بودن شرایط آزمایشی و اثری که بر آزمودنی‌ها گذاشته است باشدو نه بواسطه ی عمل آزمایشی.

تعریف ناکافی متغیر وابسته : در برخی از طرح‌های آزمایشی تعریف متغیر وابسته و یا اندازه‌گیری‌های آن از دقت کافی بر خوردار نیست.

اثرواکنشی شرایط آزمایشی(حالت پیش آزمون و پس آزمون ):در برخی از پژوهش‌های آزمایشی،پیش آزمون آزمودنی‌ها را نسبت به عمل آزمایشی حساس تر میکند.

اثر تعاملی زمان ،نوع و دفعات اندازه‌گیری متغیر وابسته :پژوهشگر به دو یا چند اندازه‌گیری از متغیر وابسته در فاصله ی زمانی کوتاهی بسنده میکند.

اثر انتظار آزمایشگر(اثر روزنتال):انتظار و نگرش آزمایشگر می‌تواند بر نتیجه ی تحقیق اثر گذاشته و اعتبار بیرونی را خدشه دار کند.

سخن پایانی

در این آموزش ابتدا پیرامون درستی دستاوردهای حاصل از طرح‌های پژوهشی بحث شد. اگر دستاوردهای طرح تحقیق از دقت لازم برخوردار نباشد نمی‌توان نتایج موردنظر را تعمیم داد. به دیگر سخن طرح‌هایی که اعتبار درونی ندارند نمی‌توانند اعتبار بیرونی داشته باشند. عوامل متعددی بر اعتبار درونی تاثیرگذار هستند. این عوامل عبارتند از همزمانی، رشد، پیش‌آزمون، دقت و درستی ابزار اندازه‌گیری، انتخاب آزمودنی‌ها و افت آزمودنی‌ها. تعامل انتخاب با رشد و شیوه تحلیل آماری نیز اهمیت بسیاری دارند. برخی عوامل نیز بر اعتبار بیرونی تاثیرگذار هستند. تعریف مبهم عمل آزمایشی، معرف نبودن نمونه، تعریف ناکافی متغیر وابسته و اثرات واکنشی شرایط آزمایشی از این دسته هستند.

منبع: سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی، الهه. (۱۳۹۴). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: آگاه.