رگرسیون هایس (Hayes Regression) مجموعهای از مدلهای رگرسیونی است که بهصورت ساختاریافته اثر مستقیم، اثر غیرمستقیم، و اثر تعاملی متغیرها را بررسی میکند. این رویکرد در بسیاری از پژوهشهای مدیریت و علوم اجتماعی با هدف بررسی مدلهای میانجی–تعدیلگر استفاده میشود. نظر به اهمیت موضوع، در این مقاله «رگرسیون هایس» بهصورت کامل تشریح خواهد شد.
رگرسیون هایس و کاربرد آن
رگرسیون هایس افزونهای برای بررسی نقش متغیر تعدیل کننده و متغیر میانجی در نرمافزار SPSS است. با استفاده از این افزونه میتوان نقش میانجی و تعدیلگر متغیرها را بهدرستی برآورد نمود.
رگرسیون هایس اصطلاحی است که به مدلسازیهای پیشرفته میانجیگری (Mediation) و تعدیلگری (Moderation) بر پایه چارچوب «هایس» اشاره دارد.
اندرو هایس (Andrew Hayes) با طراحی افزونه PROCESS برای SPSS و SAS، روشی استاندارد، ساده و درعینحال قدرتمند برای تحلیل روابط پیچیده میان متغیرها ارائه کرد. هایس با معرفی «مدلهای ۱ تا ۹۲» در چارچوب «فرایند»، انواع مختلف تعاملها را پوشش داده است:
- مدل ۴: میانجیگری ساده
- مدل ۱: تعدیلگری ساده
- مدل ۷ و ۱۴: میانجیگری تعدیلشده
- مدل ۱۵: تعدیلگری دوگانه
- مدل ۶: میانجیگری چندگانه
- و دهها مدل ترکیبی دیگر
این ساختار به پژوهشگر اجازه میدهد روابط پیچیده را بدون نیاز به SEM یا نرمافزارهای سنگین تحلیل کند.
تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری
راهنمای تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری مدیریت:
- تحلیل دادههای آماری با روشهای کمی
- تحلیل و کدگذاری مصاحبه با روشهای کیفی
- تحلیل آماری پایاننامه کارشناسی ارشد
- تجزیهوتحلیل روشهای آمیخته رساله دکتری
نصب و فعالسازی افزونه رگرسیون هایس
برای نصب و فعالسازی این افزونه بهتر است به سایت سازنده آن مراجعه کنید چون مداوم بهروزرسانی میشود. با این وجود برای حل مشکل پژوهشگران داخلی یک نسخه از این افزونه در انتهای همین مطلب برای دانلود قرار گرفت.
- برای استفاده از فزونه ابتدا به لینک دانلود افزونه PROCESS مراجعه کنید.
- آخرین نسخه افزونه فرایند را دانلود کنید که به صورت یک فایل Zip میباشد.
- فایل را از حالت Zip خارج کنید.
- نرمافزار SPSS را باز کنید و از منوی Utilities گزینه Custom Dialogs روی فرمان Install Custom Dialog کلیک کنید.
- در دیالوگ باز شده process.spd را فراخوانی کنید.
- نرمافزار را ببندید و مجددا باز کنید تا فرایند نصب تکمیل شود.
محاسبه تاثیر متغیر تعدیلگر با روش رگرسیون هایس
محاسبه متغیر تعدیلگر یک مشکل عمومی برای پژوهشگران مدیریت و آمار است. افزونه PROCESS میتواند نقش تعدیلگری متغیرها را مبتنی بر تکنیک رگرسیون خطی برآورد کند.
اگر فرایند نصب را درست طی کرده باشید باید از منوی Analyze گزینه Regression دستور Process در دسترس قرار خواهد گرفت.
محاسبه تاثیر متغیر تعدیلگر با افزونه فرایند هایس
با کلیک روی دستور Process دیالوگی ظاهر میشود که میتوانید متغیرهای مستقل، وابسته، میانجی و تعدیلگر را در باکسهای مربوط وارد کنید. خروجی رگرسیون هایس بسته به سرعت سیستم شما مدت زمانی طول میکشد تا پردازش و ارائه شود.
در رگرسیون هایس، نقش تعدیلگر با معناداری «ضریب تعامل» سنجیده میشود؛ یعنی:
اگر ضریب Interaction (X×W) معنادار باشد (p < 0.05)،
← متغیر تعدیلگر است.
اگر ضریب Interaction معنادار نباشد،
← متغیر نقش تعدیلگری ندارد.
شاخص R²-Change فقط نشان میدهد که افزودن متغیر تعامل چقدر به قدرت تبیینی مدل اضافه کرده است. اما معیار اصلی و قطعی برای اثبات تعدیلگری p-value مربوط به Interaction است، نه R²-Change.
تفسیر اثر تعدیلگری
اگر ضریب Interaction مثبت باشد → تعدیلگر اثر X بر Y را تقویت میکند.
اگر ضریب Interaction منفی باشد → تعدیلگر اثر X بر Y را تضعیف میکند.
نکته مهم: خود ضریب تشخیص (R²) هیچگاه علامت مثبت یا منفی ندارد؛ بنابراین جملهٔ «با توجه به علامت ضریب تشخیص نقش مثبت یا منفی تعیین میشود» اشتباه آماری است و باید حذف شود.
سخن پایانی
رگرسیون هایس پلی بین رگرسیون کلاسیک و مدلسازی پیشرفته است. این روش به پژوهشگر اجازه میدهد روابط واقعی و چندسطحی میان متغیرها را تحلیل کند؛ بدون اینکه مجبور باشد وارد دنیای پیچیدهٔ مدلسازی معادلات ساختاری شود. اگر هدف روشنکردن «چگونه» و «تحت چه شرایطی» اثرگذاری متغیرهاست، رگرسیون هایس بهترین انتخاب است.
منبع: حبیبی، آرش؛ سرآبادانی، مونا. (۱۴۰۱). آموزش کاربردی SPSS. تهران: ناروندانش.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
