فساد سازمانی

فساد سازمانی (Organizational Corruption) فعالیتی مخرب و خلاف قوانین و مقررات سازمانی که با اهداف رسمی فردی و سازمانی تعارض صریح دارد. فساد اداری پدیده پیچیده‌ای است که ریشه در بسترهای گوناگون دارد که غالباً خارج از کنترل سازمان قرار دارند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله به تشریح موضوع «فساد سازمانی» پرداخته شده است.

تعریف فساد سازمانی

فساد سازمانی به مجموعه‌ای از رفتارها، تصمیم‌ها و فرایندهای انحرافی اطلاق می‌شود که در آن افراد یا گروه‌ها از اختیارات، منابع و موقعیت‌های سازمانی برای تامین منافع شخصی یا گروهی استفاده می‌کنند. این پدیده معمولا در شرایطی شکل می‌گیرد که شفافیت، پاسخگویی و نظام‌های نظارتی در سازمان ضعیف باشد و امکان سوءاستفاده از قدرت اداری فراهم شود.

در ادبیات مدیریت و حکمرانی، فساد سازمانی نه‌تنها یک تخلف فردی، بلکه نوعی اختلال ساختاری در نظام اداری و تصمیم‌گیری تلقی می‌شود که می‌تواند مشروعیت، کارایی و اثربخشی سازمان را تضعیف کند. گسترش فساد در سازمان‌ها پیامدهایی همچون کاهش اعتماد عمومی، تضعیف سرمایه اجتماعی، افت کارایی نظام اداری، افزایش نابرابری و کاهش مشروعیت نهادهای حاکمیتی را به دنبال دارد.

بانک جهانی فساد را «سوءاستفاده از قدرت عمومی برای کسب منافع خصوصی» تعریف می‌کند. همچنین فساد می‌تواند به صورت پیشنهاد، درخواست یا دریافت هرگونه منفعت مالی و غیرمالی با هدف تاثیرگذاری بر تصمیم‌ها و رفتارهای اداری بروز یابد. از این منظر، فساد اداری زمانی رخ می‌دهد که کارکنان یا مدیران سازمان، اختیارات و امکانات عمومی را برخلاف اهداف قانونی و در جهت منافع شخصی، گروهی یا سیاسی به‌کار گیرند.

انواع و ابعاد فساد سازمانی

فساد سازمانی یکی از بیماری‌های مزمن و در واقع کهنه‌ترین جراحت در نظام اداری تلقی می‌شود. این پدیده‌ای همزاد دولت است، یعنی از هنگامی که فعالیت‌های بشر شکل سازمان یافته به خود خود گرفتند، فساد اداری ایران نیز در نتیجه تعامل درونی و تعامل با محیط از متن سازمان ظهور کرد.

رشوه
رشوه (Bribery) آن نوع فسادی است که برای دریافت سرویس دولتی یا دستیابی به امکانات و امتیازات به کارمند دولت پول داده می‌شود. رشوه دادن نیز خود به گونه‌های مختلف انجام می‌گیرد؛ از جمله از طریق پورسانت و یا پرداخت زیر میزی

پرداخت زیرمیزی
پرداخت زیرمیزی (under-the-table payments) به هرگونه پرداخت مالی گفته می‌شود که بدون ثبت رسمی، خارج از نظام قانونی یا با هدف دور زدن قوانین، مالیات، مقررات یا فرایندهای اداری انجام شود.

اختلاس
اختلاس (Embezzlement) وقتی است که شخص ورای قانون و مقررات، با روشهای غیر قابل کنترل و لذا غیر قابل مجازات عمومی، از قدرت خود سوءاستفاده می‌کنند.

کلک‌های اقتصادی
کلک‌های اقتصادی (Fraud) روشی است غیرقانونی اما نامشهود. مثلاً وقتی مامورین و نمایندگان دولتی در یک شبکه غیرقانونی تجارت مشارکت دارند و انواع وسائل و مواد را بطور قاچاق وارد یا صادر می‌کنند.

امتیاز دادن
امتیاز دادن (Favouritism) شامل امتیاز دادن به دوستان و اقوام و افراد خاص می‌شود؛ مثلاً خصوصی کردن یک کارخانه و دادن آن به اقوام پارتی بازی دادن پستها و مقام ها. امتیاز دادن به خانواده خود به فرزندان خواهر و برادر و اقوام و پسرخاله و… دیگر اقوام می‌باشد.

باج گیری و انواع آن

باج‌گیری (Extortion) یکی دیگر از جلوه‌های فساد سازمانی است که می‌تواند در روابط درون‌سازمانی یا بین‌سازمانی رخ دهد. در این وضعیت، فرد یا گروهی با استفاده از قدرت، تهدید، فشار روانی یا ایجاد مانع، دیگران را وادار به پرداخت پول، اعطای امتیاز یا انجام خواسته‌های غیرقانونی می‌کند.

باج‌گیری در فضای سازمانی را می‌توان به دو گونه تقسیم کرد:

باج‌گیری از پایین (Extortion from Below)
زمانی رخ می‌دهد که کارکنان، پیمانکاران، شبکه‌های غیررسمی یا گروه‌های ذی‌نفوذ در سطوح پایین‌تر سازمان، با ایجاد اختلال، افشای اطلاعات، کارشکنی یا تهدید، مدیران و تصمیم‌گیران را تحت فشار قرار دهند. هدف آنها از این کار این است تا امتیاز یا منافع خاصی را غیرقانونی دریافت کنند.

باج‌گیری از بالا (Extortion from Above)
زمانی است که مدیران ارشد یا صاحبان قدرت در سازمان، از موقعیت اداری و اختیارات خود برای فشار بر کارکنان، تامین‌کنندگان یا واحدهای زیرمجموعه استفاده می‌کنند و در ازای انجام امور، تخصیص منابع، ارتقاء شغلی یا جلوگیری از ایجاد مشکل، منافع شخصی طلب می‌کنند.

عوامل فساد اداری

عوامل گوناگونی در شکل‌گیری فساد اداری و سازمانی نقش دارند که هر یک می‌توانند زمینه بروز رفتارهای غیرقانونی و غیراخلاقی را در سازمان فراهم کنند. تنگناهای اقتصادی و پایین بودن سطح رفاه کارکنان، افراد را به سوی دریافت رشوه، سوءاستفاده مالی یا تخلف سوق می‌دهد. مهم‌ترین علل فساد سازمانی عبارتند از:

• تنگناهای اقتصادی حاکم بر زندگی کارکنان بخش عمومی
• ویژگی‌های فرهنگی حاکم بر جامعه
• کاستی‌های موجود در سیستم‌های سازمانی
• ویژگی‌های فردی کارکنان
• ناکارآمدی قوانین و مقررات
• به تناسب علل

ویژگی‌های فرهنگی جامعه مانند عادی‌سازی رابطه‌گرایی، رانت و قانون‌گریزی نیز می‌تواند فساد را تقویت کند. از سوی دیگر، ضعف نظام‌های نظارتی، ابهام در فرایندها و تمرکز بیش از حد قدرت در سازمان‌ها، فرصت ارتکاب فساد را افزایش می‌دهد.

همچنین برخی ویژگی‌های فردی مانند طمع، منفعت‌طلبی و ضعف تعهد اخلاقی در بروز رفتارهای فاسد اثرگذار است. در نهایت، ناکارآمدی قوانین و مقررات، پیچیدگی‌های اداری و ضعف ضمانت‌های اجرایی موجب می‌شود زمینه تداوم و گسترش فساد در سازمان فراهم شود.

موانع فساد اداری

برای مقابله با فساد سازمانی، مجموعه‌ای از راهکارهای اقتصادی، قانونی، فرهنگی و ساختاری مورد نیاز است تا زمینه‌های شکل‌گیری رفتارهای فاسد در سازمان کاهش یابد. ترمیم حقوق و مزایای کارکنان می‌تواند فشارهای اقتصادی و انگیزه‌های مالی فساد را کاهش دهد.  راهکارهای مقابه با فساد سازمانی عبارتند از:

• ترمیم حقوق و مزایای کارکنان
• اصلاح قوانین و مقررات و تدوین مقررات کارآمد
• ایجاد فضای مطلوب برای فعالیت مطبوعات و رسانه
• آشناسازی ارباب رجوع با حقوق خود و قوانین ناظر بر نهادها
• تجهیز سازمان‌ها به سیستم‌های مالی کارآمد
• ایجاد اصلاحات ساختاری جهت کاهش قدرت انحصاری افراد و واحدها
• کوچک‌سازی دولت

اصلاح قوانین و مقررات و تدوین رویه‌های شفاف و کارآمد نیز از ابهام و سوءاستفاده جلوگیری می‌کند. تقویت آزادی رسانه‌ها و مطبوعات، امکان نظارت عمومی و افشای تخلفات را افزایش می‌دهد. همچنین آگاه‌سازی ارباب‌رجوع نسبت به حقوق قانونی خود، مانع سوءاستفاده کارکنان و مدیران می‌شود.

تجهیز سازمان‌ها به نظام‌های مالی و اطلاعاتی کارآمد، شفافیت و قابلیت ردیابی فرایندها را تقویت می‌کند. از سوی دیگر، اصلاح ساختار سازمانی و کاهش تمرکز قدرت در دست افراد یا واحدهای خاص، فرصت فساد را محدود می‌سازد. در نهایت، کوچک‌سازی دولت و کاهش بوروکراسی اداری نیز می‌تواند از گسترش رانت، انحصار و فساد سازمانی جلوگیری کند.

سخن پایانی

بررسی منابع علمی و یافته‌های حاصل از مطالعات میدانی بیانگر این واقعیت است که فساد اداری ریشه در بسترهای گوناگون و متعدد دارد. از سویی آثاری که فساد سازمانی بر تمامی اجزای جامعه بر جا می‌گذارد نیز واقعا بسیار گسترده‌تر از حدی است که بتوان ابعاد آن را به درستی تعیین کزد. در واقع هرچه دانش ما از علل و پیامدهای فساد اداری بیشتر می‌شود، پیچیدگی مسئله و نیز دشواری ارائه طریق برای کنترل آن بیشتر نمایان می‌شود. در حال حاضر فساد اداری به عنوان دامی آشکار در برابر اقتاد نظام‌های اداری در سراسر جهان قرار گرفته است. تمامی جوامع به مناسبیت شرایط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، قانونی و ساختار خاصی که در آن واقع شده‌اند، تا حدی در این دام گرفتارند. هر نظام اقتضای شرایط و توانمندی‌های خود تلاش می‌کند به نوعی از این دام رهایی یابد. یا حداقل از درجه آسیب‌های ناشی از آن بکاهد.

منبع: دوک‌صدرا، فاطمه. مفاهیم نوین مدیریتی. تهران: پارس‌مدیر.