فساد اداری در ایران عامل اصلی ناکارآمدی و عدم موفقیت در دستیابی به اهداف کلان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در کشور است. اهمیت این مقوله در اقتصاد دولتی ایران تا حدی است که میزان اثرات مخرب آن را بیش از اثرات تحریم عنوان کردهاند. از دیدگاه سیاسی نیز هر دو جناح اصلی کشور بر وجود فساد اداری سازمانیافته و تاثیرات منفی سترگ آن بر کشور وحدت نظر دارند. در این مقاله کوشش بر آن است تا «فساد اداری» در ایران مورد واکاوی قرار گیرد.
تعریف فساد اداری
ریشه فساد از فعل لاتین «Rumpere» به معنای شکستن است. بنابراین، در فساد چیزی میشکند یا نقض میشود. فساد در فرهنگ وبستر به عنوان پاداشی نامشروع که برای وادار کردن فرد به تخلف از وظیفه تخصیص داده شده آمده است. فساد به تمام شکلهای گوناگون انحراف یا اعمال قدرت شخصی و استفاده نامشروع از مقام و موقعیت شغلی قابل اطلاق است.
مطالعه تاریخ تمدنهای باستان، بیانگر این است که فساد در جوامع بشری قدمتی به اندازه تمدن دارد. هنوز نیز یکی از مسائل مهم و اساسی در میان کشورهای جهان میباشد. در گذشته فساد اداری را ناشی از حرص سیریناپذیر انسان میدانستند. در مدیریت دولتی نوین، فساد اداری را به این صورت تعریف کردند: «سوءاستفاده مقام اداری از وجوه عمومی به منظور افزایش درآمدش به طور غیرقانونی.»
فساد اداری عبارت است از مجموعه طرحها، تصمیمات، کارها، برخوردها و روابطی که در محیط اداره برخلاف خطمشی عمومی کشور و قوانین حاکم بر جریان امور اداری و اهداف و منافع جامعه به وقوع میپیوندد و موجب تباهی منافع عمومی و مسخ و بیهودگی اداره میشود.
بهطور کلی فساد سازمانی پدیدهای مخرب است که تمامی ارکان سازمان را در نیل به موفقیت دچار چالش میسازد. در جوامعی که دولت و بخش عمومی عهدهدار و متولی بخش اصلی اقتصاد است همیشه از فساد اداری رنج میبرد. فساد ادرای در ایران روند توسعه کشور را به طور چشمگیری با چالش مواجه ساخته است. این فساد موجب شکلگیری مشکلات و بحرانهای اساسی در سراسر جامعه شده است. برخی پژوهشگران امروزی فساد اداری را «سوء استفاده از قدرت دولتی به خاطر نفع شخصی» تعریف کردهاند.
انواع فساد سازمانی
پژوهشگران فساد را به انواع گوناگونی تقسیمبندی کردهاند. در یک تقسیم بندی انواع فساد عبارتند از:
- فساد خرد
- فساد سازمانیافته
- فساد بزرگ
فساد خرد: به اخذ رشوههای اندک از جانب کارکنان دولت برای رفع مشکلات اشاره دارد.
فساد سازمانیافته: زمانی که بقای سازمان به وجود فساد بستگی پیدا میکند. در این حالت، مقرّرات و هنجارهای رفتاری با فساد تطبیق پیدا میکند.
فساد بزرگ: هنگامی که مسئولان سطح بالای دولتی و سیاستمداران در قراردادها و طرحهای بزرگ که جنبه ملّی دارند اعمال نظر میکنند و سودهای کلان به دست میآورند.
هیدن همیر محقق علوم سیاسی فساد اداری را به سه گونه تقسیم میکند:
- فساد اداری سیاه
- فساد اداری خاکستری
- فساد اداری سفید
فساد اداری سیاه: کاری که از نظر دولت و مردم منفور است؛ مانند دریافت رشوه.
فساد اداری خاکستری: کاری که از نظر دولت منفور است، اما جامعه ممکن است نسبت به آن بیتفاوت باشد. مانند کوتاهی کارمند در اجرای قوانینی که در بین مردم از محبوبیت چندانی برخوردار نیست.
فساد اداری سفید: کاری که ظاهرا مخالف قانون است، اما اجرای آن از نظر دولت و مردم زیاد با اهمیت نیست. مانند کمک یک کارمند به یک ارباب رجوع که توانایی جسمی کافی برای ماندن در صف برای گرفتن کالا را ندارد.
علل و عوامل شکلگیری فساد اداری در ایران
دلایل گوناگونی را برای فساد اداری در جوامع مختلف بر شمردهاند. فقر اقتصادی و نابسامانیهای درآمدی کارکنان سازمانها، فقر فرهنگی و نبود باورهای استوار اخلاقی و نبود مقررات و قوانین بازدارنده و نظامهای کنترلی از دلایل اصلی بروز فساد اداری است. به طور کلی عوامل اصلی فساد اداری در ایران به دو دسته تقسیم میشود:
- علل اصلی (ریشهها)
- عوامل تسهیلکننده
ریشههای فساد اداری در ایران
ریشههای فرهنگی و اجتماعی
مهمترین عامل بروز فساد اداری ریشههای فرهنگی و عقیدتی است، به گونهای که اگر ارزشها، هنجارها، عقاید و باورهای حاکم بر افراد اجتماع متکی بر ارزشهای مادیگرایانه، فردگرایانه و مصرفگرایانه باشد و ساختارهای اجتماعی از انسجام و کارکردهای لازم برخوردار نباشند، ناکارآمدی و ضعف نظام فرهنگی و اجتماعی را به دنبال داشته و پیامد آن، شکلگیری فساد در همه سطوح و لایههای اجتماع خواهد بود.
ریشههای اقتصادی
رکود اقتصادی، کاهش درآمدها، بیعدالتی، مادیگرایی، بیثباتی اقتصادی، تورّم افسار گسیخته، عدم تناسب دخل و خرج ناشی از عدم عدالت اقتصادی، کاهش قدرت خرید مردم و توزیع نامناسب درآمدها در جامعه، از عوامل مهم اقتصادی است. این عوامل زمینههای بروز سوءاستفادههای مالی و تخلفات اداری را فراهم میسازد.
عوامل تسهیلکننده فساد اداری در ایران
عوامل سیاسی: عدم استقلال کامل قوّه قضائیه، نفوذ قوّه مجریه بر آن و بر دستگاههای نظارتی و بازرسی، فشار گروههای ذینفوذ در داخل و خارج سازمان، فساد سیاستمداران عالیرتبه، جوسازی و غوغاسالاری، توصیه برای در امان ماندن مدیران متخلف از مجازات.
عوامل اداری: تشکیلات و ساختار اداری غیرکارآمد، حجیم و نامتناسب با اهداف و وظایف، پیچیدگی قوانین، مقرّرات و تعدد بخشنامهها و دستورالعملهای اداری، مدیران غیر مؤثر، فقدان نظام شایستهسالاری، وجود تبعیضات در زمینههای استخدام، انتصاب و ارتقای افراد، نارسایی در نظام حقوق و دستمزد، نظام پاداش و تنبیه و به ویژه نظام نظارت و ارزشیابی، ترجیح اهداف گروهی به اهداف سازمان و مانند آن.
عارضهیابی فساد اداری در ایران
ریشهها و عوامل یاد شده، موجب ایجاد عارضههایی در نظام اداری میگردد که به اشکال گوناگون جلوهگر میشود. از جمله: کاهش رضایت شغلی، کاهش انگیزش کارکنان، جمود شخصیت، روحیه محافظهکاری و سرخوردگی در بین کارکنان. کاهش خلّاقیت و نوآوری، کاهش سرعت در انجام امور، تمرکز غیرمنطقی بر انضباط اداری از دیگر عارضههای آن است. همچنین رقابت ناسالم، و ایجاد جو بدبینی و بیاعتمادی در سازمان را نیز به همراه دارد. علل و عوامل مذکور همراه عوارض آنها موجبات تخلفات اداری را فراهم میسازند. این عوامل در نهایت منجر به فساد اداری میشود.
همانگونه که فساد معلول عوامل متعدد و گستردهای است، آثار و نتایج ناشی از آن در جامعه نیز بسیار پراکنده است. فساد، مانع ثبات سیاسی ـ اقتصادی و پیوستگی اجتماعی و نیز توسعه اقتصادی کشور میشود. وجود فساد و استمرار آن موجب کاهش اعتبار اجتماعی و حیثیت نظام اداری، از دست رفتن اعتماد و احترام مردم نسبت به نهادهای حکومتی میشود. همچنین منجر به ایجاد و افزایش بیگانگی و فاصله بین حکومتگران و توده مردم میشود.
تدوام پدیده فساد در جامعه باعث افزایش شکاف طبقاتی و فشار بر قشر آسیبپذیر جامعه میباشد. افزون بر این، به وجود آمدن ریسک تخلف در سازمان، آسیب رساندن به فرایند توسعه منابع انسانی، کمرنگ شدن کنترلهای درونی و تشدید کنترلهای بیرونی در سازمان، کمرنگ شدن فضایل اخلاقی و ایجاد ارزشهای منفی در سازمان، تقدم منافع فردی بر منافع جمعی، و کاهش کیفیت کارها در کلیه سطوح از پیامدهای این پدیده به شمار میروند.
سخن پایانی
فساد اداری پدیدهای چندبعدی است که تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و سازمانی شکل میگیرد و یکی از مهمترین موانع توسعه و کارآمدی نظام اداری به شمار میآید. این پدیده با تخطی از هنجارهای قانونی و اخلاقی، اعتماد عمومی و اثربخشی سازمانها را تضعیف میکند. تجربهها نشان میدهد مقابله مؤثر با فساد اداری تنها از طریق اقدامات مقطعی و تنبیهی امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند اصلاحات ساختاری، تقویت فرهنگ سازمانی، ارتقای فرهنگ عمومی و اجرای برنامههای پیشگیرانه و نظاممند در تمامی سطوح اداری است.
منبع: تحلیل جامعه شناختی فساد اداری در ایران نوشته مهدی قادری
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
