حسابداری تعهدی (Accrual accounting) شیوهای است که در آن هزینهها و درآمدها بدون درنظر گرفتن دریافت و پرداخت، در زمان رخ دادن ثبت میشوند. اساس این روش بر آن است که درآمدها و هزینهها باید در یک بازه مشابه زمانی ثبت شوند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله به تشریح «حسابداری تعهدی» پرداخته میشود.
تعریف حسابداری تعهدی
حسابداری تعهدی روشی از ثبت و گزارشگری مالی است که در آن رویدادهای اقتصادی در زمان وقوع شناسایی میشوند، نه زمانی که وجه نقد دریافت یا پرداخت میشود. در این روش، درآمدها هنگام تحقق و هزینهها هنگام ایجاد تعهد ثبت میشوند. بنابراین اطلاعات مالی تصویر دقیقتری از عملکرد واقعی و وضعیت اقتصادی سازمان ارائه میدهد.
استفاده از این مبنا، امکان محاسبه صورتهای مالی، ارزیابی عملکرد مالی دورهای و تصمیمگیری آگاهانهتر مدیران و سایر ذینفعان را فراهم میکند. این رویکرد برخلاف حسابداری نقدی، صرفاً جریان ورود و خروج وجه نقد را ملاک قرار نمیدهد، بلکه تعهدات، مطالبات و منابع مصرفشده را نیز در گزارشهای مالی لحاظ میکند. به همین دلیل، حسابداری تعهدی یکی از مبانی اصلی مدیریت مالی در بسیاری از سازمانها و نظامهای حسابداری حرفهای محسوب میشود.
مزایای حسابداری تعهدی
حسابداری تعهدی با ثبت رویدادهای مالی در زمان تحقق، اطلاعات دقیقتری از عملکرد و وضعیت اقتصادی سازمان ارائه میدهد. این روش امکان تحلیل بهتر درآمدها، هزینهها، داراییها و تعهدات را فراهم میکند و به مدیران در برنامهریزی و کنترل منابع کمک مینماید.
مهمترین مزایای حسابداری تعهدی عبارتاند از:
- ارائه اطلاعات دقیقتر از عملکرد مالی سازمان
- شفافسازی درآمدها، هزینهها، داراییها و بدهیها
- امکان محاسبه بهای تمامشده و ارزیابی عملکرد
- بهبود برنامهریزی و کنترل مدیریتی
- افزایش پاسخگویی و شفافیت مالی
- فراهمکردن امکان مقایسه عملکرد دورههای مختلف
- کمک به مدیریت بهتر مطالبات و تعهدات مالی
استفاده از این مبنا موجب میشود تصمیمگیریهای مالی بر اساس اطلاعات واقعیتر انجام شود. حسابداری تعهدی بهویژه در سازمانهای بزرگ و بخش عمومی، زمینه مدیریت اثربخش منابع، ارزیابی دقیقتر عملکرد و افزایش اعتماد به گزارشهای مالی را فراهم میکند.
مراحل پیاده سازی حسابداری تعهدی
- ایجاد دفتر به نام دفتر تعهدی
- تعریف زیرفصلهای جدید فصول هزینهای
- تعریف عناوین حسابها
تعریف سرفصلهای کل – معین و سایر تفصیلیها - ثبت اسناد حسابداری
- استخراج صورت وضعیت مالی و صورت تغییرات در وضعیت مالی
لازم به ذکر است چهار صورت مالی زیر در نظام حسابداری تعهدی ضروری میباشد:
- صورت وضعیت مالی
- صورت تغییر در وضعیت مالی
- گردش حساب تغییرات در ارزش خالص
- صورت مقابسه بودجه و عملکرد
- یاداشتهای توضیحی از رویههای حسابداری
هر صورت وضعیت مالی باید شامل موجودی نقد، حسابها و اسناد دریافتنی عملیات مبادله و غیر مبادله، سرمایه گذاریها موجودی مواد و کالا ، پـیش پرداخـت هـا، دارایـیهای ثابـت مشـهود، داراییهای نامشهود، حسابها واسناد پرداختنی حاصل از عملیات مبادله ای وغیرمبادله ای، پیش دریافت ها، بدهیهای بلند مدت، ارزش خالص میباشد و صورت تغییرات در وضعیت مالی باید حداقل حاوی درآمدها، هزینهها (به تفکیک طبقه بندی اقتصادی دولت)، درآمدهای شناسایی شده از طرف دولت، وجوه ارسالی به خزانه باشد. اگر میخواهید بدانید دارایی نامشهود چیست؟ به وبلاگ میزان مراجعه کنید و درباره آن اطلاعات بیشتری کسب کنید.
ساختار حسابها
حسابهای واحد گزارشگیری به حساب اصلی و تفضیلی طبقه بندی میشود:
حساب اصلی
این حساب آثار مالی روادیدها و تعهدات را در دفاتر مالی شناسایی و نگهداری میکند. حساب اصلی بر حسب ماهیت، فراوانی کاربرد، میزان گردش طی دوره و استاندارد پذیرفته شده طبقه بندی میشود. این حسابها شامل حساب کل و یا معین میباشد و بصورت زیر طبقه بندی میشود.
حساب تفصیلی
حساب تفضیلی در جدول فهرست حسابها با توجه به نیاز تعریف میشود.
جدول گروه حسابها و حسابهای کل منعکس کننده طبقه بندی کلی است. در جدول زیر تفکیک حسابهای صورت وضعیت مالی و حسابهای کنترلی را نشان میدهد.
تفاوت حسابداری تعهدی با حسابداری نقدی
حسابداری تعهدی یک حسابداری استاندارد برای شرکتها محسوب میشود که نقطه مقابل حسابداری نقدی میباشد. در حسابداری نقدی تنها زمان مبادله پول نقد معاملات به رسمیت شناخته میشوند. در صورتیکه در حسابداری تعهدی هنگام ارائه خدمات به مشتریان حتی زمانی که پول هنوز در بانک نیست به رسمیت شناخته میشود. که طبق این روش شرکت دریافت کننده کالا و یا خدمات در اعتبار باید مسئولیت را بعد از تاریخ دریافت آنها گزارش کند.
در صورت حسابهای عملکرد سود و زیان خالص در نتیجه درآمدهای کسب شده است که این نوع از حسابداری جریان نقدی و جریان خروجی دارای بازخورد فوری هست و اطلاعاتی در مورد دارایی و بدهی یک سازمان در اختیار قرار میدهد . ساختار حسابداری تعهدی برای سازمان هایی که هدف سود آوری ندارند( مانند برخی سازمانهای دولتی ) وسود معیار مناسبی برای سنجش عملکرد انها نیست مناسب نمیباشد. اینکه سیستم حسابداری تعهدی راه حل خوبی برای مسائل تخصیص منابع، هزینههای مشترک میان برنامهها ارائه نمیکند منجر به اطلاعات نادرست برای استفاده کنندگان گزارش مالی میباشد.
حسابداری نقدی هزینههای غیر نقدی مانند استهلاک را حذف میکند و این در حالی است که حسابداری تعهدی برای بررسی دقیقی و هزینه یابی کامل میباشد. اگر بخواهیم از هزینه هایی مانند استهلاک و امثال انها چشم پوشی کنیم میتوان گفت که تفاوت بین ارقام حسابداری برمبنای نقدی و تعهدی فقط زمان است. از جمله نارسایی روش حسابداری نقدی عدم امکان ارزیابی عملکرد مدیریت سازمان ها، عدم وجود نظام بودجه بندی جامع مبتنی بر فعالیت ها، عدم ثبت کامل مطالبات و تعهدات و …. که نشان دهنده عدم امکان مدیریت نقدینگی و مدیریت هزینه میباشد.
سخن پایانی
در محیطهای اقتصادی پیچیده، دسترسی به اطلاعات دقیق و شفاف مالی، پیشنیاز تصمیمگیری اثربخش و مدیریت کارآمد منابع است. این رویکرد با ثبت رویدادهای مالی در زمان تحقق، تصویر واقعیتری از عملکرد و وضعیت اقتصادی سازمان ارائه میدهد و امکان برنامهریزی، کنترل و ارزیابی دقیقتر را فراهم میسازد. حسابداری تعهدی بهعنوان یکی از مبانی مهم گزارشگری مالی، نقش مؤثری در افزایش شفافیت، پاسخگویی و بهبود نظام مدیریت مالی سازمانها دارد و زمینه اتخاذ تصمیمهای آگاهانهتر توسط مدیران و ذینفعان را فراهم میکند.
منبع: سیهفام، قاسم. اصول حسابرسی و حسابداری. تهران: سمت.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
