کارتل (Cartel) توافق یا هماهنگی میان بنگاههای مستقلی است که در حالت عادی رقیب یکدیگرند اما برای محدودکردن رقابت، درباره موضوعاتی مانند قیمتگذاری، میزان تولید، تقسیم بازار یا سهم از مشتریان با یکدیگر هماهنگ میشوند. اهمیت این مفهوم از آنجا ناشی میشود که کارتل میتواند سازوکار منصفانه رقابت در بازار را مختل کند، قیمتها را افزایش دهد و انتخاب مصرفکنندگان را کاهش دهد. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «کارتل» مفهومسازی و انواع، سازوکار و پیامدهای آن تشریح خواهد شد.
تعریف کارتل
کارتل (Cartel) نوعی تبانی یا توافق میان دو یا چند بنگاه مستقل و رقیب است که با هدف کاهش یا حذف بخشی از رقابت میان آنها شکل میگیرد. شرکتهای عضو کارتل معمولاً استقلال حقوقی و سازمانی خود را حفظ میکنند. بنابراین کارتل با ادغام شرکتها یا تشکیل یک شرکت واحد تفاوت دارد.
هدف چنین توافقهایی معمولاً آن است که اعضا به جای رقابت مستقل، رفتار خود را هماهنگ کنند و از کاهش قیمت یا افزایش رقابت جلوگیری نمایند. ازاینرو کارتل را نباید نوعی ائتلاف استراتژیک عادی یا همکاری برای ایجاد همافزایی دانست.
وجه ممیزه کارتل آن است که همکاری میان رقبا مستقیماً به محدودکردن رقابت مربوط میشود. وجود جانشینهای متعدد نیز قدرت کارتل را کاهش میدهد. اگر افزایش قیمت باعث شود مشتریان بهراحتی به محصول جایگزین روی آورند، توان اعضا برای کنترل بازار محدود خواهد بود.
اهداف شکلگیری کارتل
انگیزه اصلی تشکیل کارتل کاهش فشار رقابتی و افزایش منافع اعضاست. در بازار رقابتی، هر بنگاه برای جذب مشتری ممکن است قیمت را کاهش دهد، کیفیت را افزایش دهد یا محصولات جدید عرضه کند. این رقابت میتواند حاشیه سود شرکتها را محدود کند.
اعضای کارتل ممکن است درباره موضوعاتی مانند موارد زیر توافق کنند:
- قیمت فروش؛
- مقدار تولید یا عرضه؛
- تقسیم مشتریان؛
- تخصیص مناطق جغرافیایی؛
- شرایط فروش؛
- هماهنگی در مناقصهها.
اگر رقبا بتوانند رفتار خود را هماهنگ کنند، ممکن است از رقابت شدید قیمتی جلوگیری کرده و قدرت بیشتری در بازار به دست آورند. بااینحال تشکیل و حفظ کارتل آسان نیست. کارتل زمانی امکان موفقیت بیشتری دارد که تعداد عرضهکنندگان محدود باشد، اعضا سهم زیادی از بازار را در اختیار داشته باشند، محصول نسبتاً همگن باشد، ورود رقبای جدید دشوار باشد و نظارت اعضا بر رفتار یکدیگر امکانپذیر باشد.
انواع رفتارهای کارتل
کارتل میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد، اما چند رفتار در ادبیات اقتصاد و حقوق رقابت اهمیت بیشتری دارند.
- تثبیت قیمت
- محدودکردن تولید
- تقسیم بازار و مشتری
- تبانی در مناقصه
در تثبیت قیمت (Price Fixing) رقبا بهجای آنکه قیمت را مستقل تعیین کنند، درباره قیمت یا شیوه تعیین آن با یکدیگر توافق میکنند. این توافق الزاماً به معنای تعیین یک عدد ثابت نیست. ممکن است اعضا درباره حداقل قیمت، میزان تخفیف، نحوه افزایش قیمت یا برخی اجزای قیمتگذاری هماهنگ شوند. نتیجه چنین رفتاری کاهش رقابت قیمتی در بازار است.
در برخی کارتلها اعضا توافق میکنند میزان تولید یا عرضه را محدود کنند. کاهش هماهنگ عرضه میتواند در شرایط مشخص موجب افزایش قیمت یا جلوگیری از افت قیمت شود. هر عضو ممکن است سهم یا سهمیه تولید مشخصی داشته باشد و برای حفظ ساختار کارتل از افزایش مستقل عرضه خودداری کند.
رقبا ممکن است بازار را براساس مناطق جغرافیایی، گروه مشتریان، محصولات یا قراردادها میان خود تقسیم کنند. در این حالت هر عضو میپذیرد وارد بخش اختصاصیافته به عضو دیگر نشود و در نتیجه رقابت واقعی میان آنها کاهش مییابد.
تبانی در مناقصه (Bid Rigging) زمانی رخ میدهد که شرکتهایی که باید بهطور مستقل در یک مناقصه رقابت کنند، از پیش درباره نتیجه آن هماهنگ شوند.برای نمونه ممکن است توافق شود که یک شرکت پیشنهاد برنده ارائه کند و سایر اعضا عمداً قیمت بالاتر بدهند، از شرکت در مناقصه صرفنظر کنند یا در مناقصههای مختلف به نوبت برنده شوند. در ظاهر رقابت وجود دارد اما نتیجه در واقع از پیش میان رقبا هماهنگ شده است.
ناپایداری کارتلها
یکی از مشکلات اساسی کارتل، انگیزه تقلب اعضای خود آن است. اگر اعضا توافق کنند تولید را کاهش دهند و قیمت را بالا نگه دارند، هر عضو بهتنهایی انگیزه دارد مخفیانه مقدار بیشتری بفروشد تا از قیمت بالاتر استفاده کند. اگر تعداد زیادی از اعضا چنین رفتاری انجام دهند، تولید افزایش مییابد و توافق کارتل تضعیف میشود.
بنابراین کارتل با یک تعارض درونی روبهرو است:
همه اعضا از پایبندی جمعی به توافق سود میبرند، اما هر عضو ممکن است از نقض انفرادی توافق سود بیشتری به دست آورد.
به همین دلیل ثبات کارتل به توانایی اعضا در نظارت بر یکدیگر، تشخیص تخلف و حفظ هماهنگی وابسته است.
ورود بنگاههای جدید، توسعه محصولات جایگزین، تغییر فناوری و کاهش تقاضا نیز میتوانند قدرت کارتل را تضعیف کنند.
پیامدهای اقتصادی کارتل
کارتل معمولاً با کاهش رقابت همراه است و میتواند پیامدهای نامطلوبی برای بازار ایجاد کند.
نخست، قیمتها ممکن است بالاتر از سطحی قرار گیرند که در شرایط رقابتی شکل میگرفت.
دوم، محدودکردن تولید میتواند دسترسی مصرفکنندگان به کالا یا خدمت را کاهش دهد.
سوم، هنگامی که فشار رقابت کاهش پیدا کند، انگیزه بنگاهها برای افزایش کیفیت، کاهش هزینه یا نوآوری نیز ممکن است کمتر شود.
چهارم، تقسیم بازار میتواند حق انتخاب مشتریان را محدود کند و آنها را در برابر تعداد محدودی عرضهکننده قرار دهد.
به همین دلیل قوانین رقابت در بسیاری از کشورها با کارتلهای تجاری برخورد سختگیرانهای دارند.
بااینحال باید میان «قدرت بازار» و «کارتل» تفاوت قائل شد. صرف بزرگبودن یک شرکت یا برخورداری از سهم بازار زیاد، به معنای عضویت در کارتل نیست. تشکیل کارتل مستلزم نوعی توافق یا هماهنگی میان بنگاههای مستقل و رقیب است.
کارتل بینالمللی
کارتل بینالمللی (International Cartel) زمانی شکل میگیرد که بنگاهها یا فعالانی از چند کشور در توافق محدودکننده رقابت مشارکت داشته باشند. این توافقها ممکن است درباره قیمت، صادرات، میزان تولید یا تقسیم بازارهای ملی و منطقهای باشد.
ماهیت فرامرزی چنین کارتلهایی، کشف و مقابله با آنها را دشوارتر میکند؛ زیرا اعضا، شواهد و آثار اقتصادی آنها ممکن است در چند حوزه قضایی پراکنده باشند. بااینحال این بدان معنا نیست که کارتل بینالمللی «زیر نظر قانون هیچ کشوری نیست».
در بسیاری از موارد، نهادهای رقابت میتوانند براساس اثر رفتار بر بازار داخلی خود تحقیق و اقدام کنند و همکاری میان نهادهای کشورهای مختلف نیز امکانپذیر است. بنابراین بینالمللیبودن کارتل، اجرای قانون را پیچیدهتر میکند اما الزاماً آن را خارج از قلمرو قوانین رقابت قرار نمیدهد.
تفاوت کارتل با انحصار و ائتلاف
کارتل با انحصار ارتباط دارد، اما این دو مفهوم مترادف نیستند.
در انحصار (Monopoly) یک بنگاه عرضهکننده اصلی یا مسلط بازار است، درحالیکه در کارتل چند بنگاه مستقل وجود دارند که رفتار خود را هماهنگ میکنند. از منظر اقتصادی، یک کارتل موفق میکوشد مجموعه اعضای خود را تا حدی شبیه یک انحصارگر واحد اداره کند، اما شرکتهای عضو همچنان از نظر حقوقی مستقل باقی میمانند.
کارتل همچنین با ائتلاف استراتژیک (Strategic Alliance) تفاوت اساسی دارد. دو شرکت ممکن است برای تحقیق و توسعه، تولید مشترک، فناوری یا ورود به بازار خارجی با یکدیگر همکاری کنند، بدون آنکه رقابت را بهطور غیرقانونی محدود کنند.
بنابراین همکاری میان شرکتها ذاتاً کارتل نیست. مسئله اصلی این است که آیا رقبا بر سر متغیرهایی که باید موضوع رقابت مستقل باشند ـ مانند قیمت، تولید، مشتری یا بازار ـ با یکدیگر تبانی کردهاند یا خیر.
سخن پایانی
کارتل توافقی میان بنگاههای مستقل و رقیب برای محدودکردن رقابت از طریق اقداماتی مانند تثبیت قیمت، محدودکردن تولید، تقسیم بازار یا تبانی در مناقصهها است. اعضای کارتل استقلال حقوقی خود را حفظ میکنند اما در حوزههایی که باید بهصورت مستقل رقابت کنند، رفتار خود را هماهنگ میسازند. این ویژگی، کارتل را از ائتلافهای استراتژیک مشروع و همچنین از انحصار یک بنگاه متمایز میکند. کارتلها میتوانند با افزایش قیمت، کاهش تولید و محدودکردن انتخاب مصرفکنندگان به کارایی بازار آسیب برسانند و به همین دلیل در بسیاری از نظامهای حقوق رقابت با آنها مقابله میشود. از سوی دیگر حفظ کارتل دشوار است، زیرا اعضا همواره انگیزه دارند از توافق تخطی کنند و سهم بیشتری از بازار به دست آورند.
منبع: جانسون، دیوید. دانشنامه جهانی صنایع. گیل.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
