نمودار گانت (Gantt chart) نوعی نمودار میلهای است که برای زمانبندی، وضعیت فعلی و درصد پیشرفت پروژه استفاده میشود. این ابزار بهصورت سنتی برای برنامهریزی تولید، مطالعه زمان و حرکت پروژهها استفاده میگردید و هنوز هم در بسیاری صنایع کاربرد دارد. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله کاربردها و شیوه طراحی «نمودار گانت» تشریح خواهد شد.
تعریف نمودار گانت
نمودار گانت نوعی نمودار میلهای افقی برای برنامهریزی، زمانبندی و کنترل فعالیتهای پروژه است. در این نمودار، فعالیتها معمولاً در محور عمودی و زمان در محور افقی نمایش داده میشوند. هر فعالیت بهصورت یک میله افقی نشان داده میشود که محل و طول آن، زمان شروع، زمان پایان و مدت اجرای فعالیت را مشخص میکند.
گانت چارت تصویری ساده و قابلدرک از برنامه زمانی پروژه ارائه میدهد و به مدیر پروژه امکان میدهد توالی فعالیتها، مدت اجرای آنها و میزان پیشرفت پروژه را مشاهده و ارزیابی کند. فعالیتها ممکن است بهصورت متوالی یا همزمان انجام شوند و از نظر مدت اجرا نیز با یکدیگر متفاوت باشند.
در شکلهای پیشرفتهتر نمودار گانت، وابستگی میان فعالیتها نیز نمایش داده میشود. به این ترتیب میتوان مشخص کرد که کدام فعالیت پیشنیاز فعالیت دیگر است و تقدم و تأخر میان مراحل مختلف پروژه چگونه باید رعایت شود. همچنین با ثبت میزان پیشرفت واقعی فعالیتها میتوان وضعیت جاری پروژه را با برنامه اولیه مقایسه کرد.
نمودار گانت نخست برای برنامهریزی و پیگیری فعالیتهای صنعتی و پروژههای بزرگ، از جمله پروژههای ساخت کشتی، مورد استفاده قرار گرفت. با گسترش دانش مدیریت پروژه، این ابزار به یکی از شناختهشدهترین روشهای نمایش برنامه زمانبندی تبدیل شد. امروزه نمودار گانت در پروژههای عمرانی، صنعتی، تولیدی، فناوری اطلاعات، پژوهشی و بسیاری از فعالیتهای سازمانی کاربرد دارد.
به بیان ساده، نمودار گانت نشان میدهد چه فعالیتی، در چه زمانی، برای چه مدتی و با چه ترتیبی باید انجام شود. همین ویژگی باعث شده است گانت چارت ابزاری کاربردی برای برنامهریزی، نظارت بر پیشرفت و کنترل زمان پروژه باشد.
نمودار گانت (گانت چارت)
تاریخچه پیدایش بار چارت به دوران جنگ جهانی اول بر میگردد، جایی که یک آمریکایی به نام هنری گانت برای نخستین بار، نمودار میلهای را برای برنامهریزی و کنترل پروژههای موسسه کشتی سازی اش بکار برد. از آن زمان نام گانت قبل از عنوان بار چارت اضافه شد. هنری گانت به کمک ابزار ابداعی خود در طول جنگ جهانی اول توانست زمان ساخت کشتیهای خود را به میزان قابل توجهی کوتاه نماید. امروزه گانت چارت بدلیل ساده و قابل فهم بودن آن، به عنوان روشی جالب و پرطرفدار به شکل وسیعی در جهان به منظور کنترل پروژهها به کار برده میشود.
جدول زمانی نمودار گانت (منبع: سایت سامیکس)
طبق آمارگیریهای انجام شده در میان کاربران نرمافزار برنامهریزی و کنترل پروژه Microsoft Project نشان داد که هشتاد درصد مدیران در دنیا ترجیح میدهند برای برنامه ریزی و کنترل پروژه هایشان از گانت چارت استفاده کنند. اکثر روشهای مرسوم برای برنامهریزی و کنترل پروژه که امروزه استفاده میشود توسط وزارت دفاع، صنایع نظامی و سازمان هوافضای ایالات متحده در خلال سالهای دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی ابداع و توسعه یافتند.
از جمله آنها میتوان به روش ارزش بدست آمده، مهندسی ارزش و ساختار شکست کار اشاره کرد. صنعت ساختمان نیز در پیدایش و توسعه روشهایی از قبیل مسیر بحرانی، نمودار پیش نیازی، استفاده از نمودار شبکهای و تسطیح منابع سهم بسزایی داشت. همچنین پروژههای عظیمی همچون پروژه فضایی آپولو و یا ساخت نیروگاههای اتمی در این دوران اجرایی شد.
طراحی نمودار گانت
طراحی نمودار گانت با شناسایی فعالیتهای پروژه و تعیین چارچوب زمانی آنها آغاز میشود. در این نمودار، محور افقی نشاندهنده زمان است. زمان میتواند براساس تاریخهای تقویمی یا نسبت به زمان آغاز پروژه نمایش داده شود. محور عمودی نیز فعالیتها و بستههای کاری پروژه را نشان میدهد.
هر فعالیت بهصورت یک میله افقی نمایش داده میشود. محل قرارگیری میله، زمان شروع و پایان فعالیت را مشخص میکند. طول آن نیز بیانگر مدت اجرای فعالیت است. فعالیتها ممکن است بهصورت متوالی یا همزمان اجرا شوند. در پروژههای بزرگ، هر فعالیت اصلی را میتوان به چند زیرفعالیت تقسیم کرد. این ساختار امکان نمایش دقیقتر برنامه زمانی پروژه را فراهم میکند.
زمانبندی فعالیتها باید براساس معیارهای واقعی انجام شود. منابع در دسترس، حجم کار، بودجه، ظرفیت اجرایی، محدودیتهای فنی و مهلت تحویل از مهمترین عوامل مؤثر بر زمانبندی هستند. بنابراین، تعیین مدت فعالیتها نباید صرفاً براساس برآوردهای ذهنی انجام گیرد. استفاده از اطلاعات گذشته و نظر کارشناسان میتواند دقت برآوردها را افزایش دهد.
واحد زمانی نمودار نیز متناسب با ماهیت و مدت پروژه انتخاب میشود. برای پروژههای کوتاه میتوان از روز یا هفته استفاده کرد. در پروژههای بلندمدت، نمایش زمان براساس هفته، ماه یا فصل مناسبتر است. انتخاب مقیاس زمانی مناسب موجب افزایش خوانایی و کارایی نمودار میشود.
در طراحی گانت چارت باید روابط میان فعالیتها نیز مورد توجه قرار گیرد. برخی فعالیتها تنها پس از تکمیل فعالیتهای پیشین قابل آغاز هستند. برخی دیگر میتوانند بهطور همزمان اجرا شوند. تعیین صحیح این وابستگیها، نقاط عطف و محدودیتهای زمانی، گانت چارت را از یک جدول ساده به ابزاری مؤثر برای برنامهریزی و کنترل پروژه تبدیل میکند.
طراحی گانت چارت در اکسل
طراحی نمودار گانت در اکسل (Gantt Chart in Excel) نیازمند شناخت توابع و فرمولنویسی در اکسل است. در این روش ابتدا فعالیتهای پروژه براساس ساختار شکست کار (WBS) شناسایی و فهرست میشوند. سپس برای هر فعالیت، اطلاعاتی مانند تاریخ شروع، مدت اجرا، تاریخ پایان، تقدم و تأخر فعالیتها و در صورت نیاز میزان پیشرفت ثبت میشود. این اطلاعات مبنای ترسیم نمودار و کنترل برنامه زمانی پروژه را تشکیل میدهند.
برای طراحی گانت چارت و تحلیل آماری با اکسل معمولاً فعالیتها در ردیفهای جدول و واحدهای زمانی مانند روز، هفته یا ماه در ستونها قرار میگیرند. محدوده زمانی اجرای هر فعالیت با استفاده از سلولهای مشخص یا نمودارهای میلهای افقی نمایش داده میشود. قابلیتهایی مانند فرمولنویسی، قالببندی شرطی و نمودارهای میلهای انباشته نیز امکان طراحی گانت چارتهای دقیقتر و پویاتر را فراهم میکنند. به این ترتیب، تغییر تاریخ شروع یا مدت یک فعالیت میتواند در برنامه زمانی پروژه منعکس شود.
اعتبار نمودار گانت بیش از آنکه به شیوه ترسیم آن وابسته باشد، به دقت اطلاعات برنامهریزی بستگی دارد. برآورد مدت فعالیتها، تعیین روابط پیشنیازی، تخصیص منابع و تعیین نقاط عطف باید با توجه به ماهیت پروژه و نظر کارشناسان انجام شود. برآوردهای غیرواقعبینانه میتوانند حتی در یک نمودار گانت دقیق، تصویری نادرست از زمان اجرای پروژه ایجاد کنند.
اکسل برای پروژههای کوچک و متوسط ابزار مناسبی برای تهیه گانت چارت است؛ زیرا انعطافپذیری بالا، دسترسی آسان و امکان شخصیسازی دارد. با این حال، در پروژههای بزرگ و پیچیده که شامل تعداد زیادی فعالیت، وابستگی و منابع هستند، استفاده از نرمافزارهای تخصصی مدیریت پروژه میتواند کنترل زمانبندی و منابع را تسهیل کند.
سخن پایانی
نمودار گانت ابزاری ساده و مؤثر برای نمایش فعالیتها، زمان شروع و پایان، مدت اجرا، وابستگیها، نقاط عطف و میزان پیشرفت پروژه است. با این حال، کارایی آن به صحت اطلاعاتی مانند ساختار شکست کار، برآورد زمان، روابط فعالیتها و تخصیص منابع بستگی دارد؛ بنابراین گانت چارت را باید ابزاری برای تسهیل برنامهریزی و کنترل پروژه دانست، نه جایگزینی برای تحلیل و تصمیمگیری مدیر پروژه. گانت چارت نیز نباید برنامهای ثابت و تغییرناپذیر تلقی شود. در جریان اجرای پروژه ممکن است مدت فعالیتها تغییر کند، فعالیت جدیدی به پروژه افزوده شود یا برخی فعالیتها زودتر یا دیرتر از زمان پیشبینیشده تکمیل شوند.
دانلود آموزش طراحی نمودار گانت در اکسل
منبع: هایزر، جی؛ رندر، بری؛ و مانسون، چاک. مدیریت تولید و عملیات. انگلستان: پیرسون.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
