نگهداری و تعمیرات (نت)

نگهداری و تعمیرات (Maintenance) مجموعه فعالیت‌های برنامه‌ریزی‌شده برای حفظ تجهیزات، پیشگیری از خرابی و بازگرداندن ماشین‌آلات به شرایط مطلوب عملیاتی است. اجرای نظام‌مند روش‌های نت موجب افزایش قابلیت اطمینان تجهیزات، کاهش توقف تولید و کنترل هزینه‌های عملیاتی می‌شود. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «نگهداری و تعمیرات» مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.

تعریف نگهداری و تعمیرات

با توجه به معنای لغوی Maintenance براساس در لغت‌نامه دهخدا واژه «نگهداری» را می‌توان نزدیک‌ترین معادل برای آن دانست. از نظر مفهومی، نگهداری مجموعه فعالیت‌ها و اقداماتی است که برای سالم، منظم و آماده‌به‌کار نگه‌داشتن تجهیزات و امکانات یک سازمان انجام می‌شود. این مفهوم تنها به ماشین‌آلات محدود نیست و ابزارها، تأسیسات، زیرساخت‌ها و سایر تجهیزات مورد استفاده در فرایندهای کاری را نیز دربرمی‌گیرد.

نگهداری و تعمیرات (نت) شامل فعالیت‌هایی مانند بازرسی و ارزیابی وضعیت تجهیزات، سرویس‌های دوره‌ای، رفع عیب، تعمیر، تعویض قطعات و بازگرداندن تجهیزات به شرایط مناسب بهره‌برداری است. بنابراین، این حوزه هم اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از خرابی و هم اقدامات اصلاحی پس از بروز نقص یا خرابی را شامل می‌شود.

در یک تعریف جامع، نگهداری و تعمیرات ترکیبی از اقدامات فنی، اجرایی و مدیریتی در سراسر چرخه عمر تجهیزات است که با هدف حفظ وضعیت مطلوب یا بازیابی قابلیت عملکرد آنها انجام می‌شود. منظور از بازیابی، بازگرداندن تجهیز به شرایطی است که بتواند وظیفه مورد انتظار را با سطح قابل قبول عملکرد انجام دهد. از این منظر، مفهوم نگهداری ذاتاً تعمیرات را نیز دربرمی‌گیرد و «نت» در ادبیات مدیریت، مجموعه یکپارچه فعالیت‌های مربوط به حفظ، مراقبت، پیشگیری، تعمیر و بازیابی تجهیزات را شامل می‌شود.

تاریخچه نگهداری و تعمیرات (نت)

نگهداری و تعمیرات همگام با توسعه ماشین‌آلات صنعتی، مکانیزاسیون تولید و افزایش وابستگی سازمان‌ها به تجهیزات، مراحل مختلفی از تحول را پشت سر گذاشته است. در آغاز انقلاب صنعتی و تولید انبوه، تعمیر تجهیزات عمدتاً پس از وقوع خرابی انجام می‌شد. اما به‌تدریج پیشگیری از خرابی، افزایش قابلیت اطمینان و مدیریت هوشمند تجهیزات مورد توجه قرار گرفت. تاریخچه این تحولات را می‌توان در سه دوره اصلی بررسی کرد.

• نت صنعتی (Industrial Maintenance)
• نت برنامه‌ریزی‌شده و پیشگیرانه (Planned and Preventive Maintenance)
• نت راهبردی و مبتنی بر قابلیت اطمینان (Reliability-Based Maintenance)
• نت هوشمند و داده‌محور (Smart and Data-Driven Maintenance)

سیر تحول این دوره‌ها نشان‌دهنده تغییر تدریجی نگرش از تعمیر خرابی به پیشگیری، از پیشگیری به مدیریت قابلیت اطمینان و از قابلیت اطمینان به پایش و تصمیم‌گیری هوشمند است. در ابتدا هدف اصلی بازگرداندن ماشین به چرخه تولید بود؛ سپس جلوگیری از خرابی و افزایش آماده‌به‌کاری اهمیت یافت. با توسعه رویکردهای جامع، بهره‌وری و قابلیت اطمینان تجهیزات نیز مورد توجه قرار گرفت و سرانجام فناوری‌های دیجیتال، حسگرها و تحلیل داده، زمینه حرکت به سوی نگهداری و تعمیرات هوشمند و پیش‌نگر را فراهم کردند.

انواع روش‌های نگهداری و تعمیرات

انواع روش‌های نگهداری و تعمیرات به سه دسته کلی شیوه‌های پس از وقوع، شیوه‌های پیش از وقوع و شیوه‌های مدرن قابل دسته‌بندی است. فرسایش و خرابی قطعات یک ماشین خصوصا قطعات متحرک، اجتناب ناپذیر است و نیاز به تعمیر و یا تعویض دارند حتی مواد مصرفی مثل روغن‌ها و یا گریس‌ها پس از مدتی خاصیت اصلی و کاربری خود را از دست داده و احتایج به تعویض دارند.

• نت اصلاحی (Corrective Maintenance)
• نت مبتنی بر شکست (Breakdown Maintenance)
• نت پیشگیرانه (Preventive Maintenance)
• نت پیشگویانه (Predictive Maintenance)
• نت بهره ور جامع (Total Productive Maintenance)
• نت ناب (Lean Maintenance)
• نت اضطراری (Emergency Maintenance)

با توجه به تشریح انواع روش‌های نگهداری و تعمیرات و تبیین مزایا و معایب هر کدام و مقایسه‌ای که در قسمت قبل انجام شد به این نتیجه میرسیم که با اجرای روش‌های نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه و پیش نگر و پیش گستر به تنهایی نمی توان حذف نقاط ضعف و ارتقاء کیفیت خروجی سیستم را انتظار داشت.

برای نیل به این هدف باید به تعمیرات و نگهداری جهت داد به عبارت بهتر باید تعمیرات هر دستگاه دارای روند مشخص و مدونی باشد و همواره از یک روش معین و جهت دار تبعیت نماید. این سیستم را با نام نگهداری و تعمیرات جهت دار Oriented Maintenance می‌شناسند که تلفیقی است هوشمندانه و جهت دار از ۴ سیستم موجود BM-PVM-PDM-PAM که به عنوان برترین و کارآمد ترین سیستم نگهداری شناخته شده است.

مقایسه نت پیشگیرانه، پیشگویانه و اصلاحی

نگهداری و تعمیرات تجهیزات را می‌توان بر اساس زمان مداخله، وضعیت تجهیز و نحوه مواجهه با خرابی به رویکردهای مختلف تقسیم کرد. سه رویکرد شناخته‌شده در این زمینه شامل نت اصلاحی، پیشگیرانه و پیشگویانه است. تفاوت اصلی آنها در این است که عملیات تعمیراتی پس از خرابی، پیش از خرابی براساس برنامه زمانی، یا براساس وضعیت واقعی تجهیز انجام شود.

• اصلاحی (Fix it after it Breaks)
• پیشگیرانه (Fix it before it breaks)
• پیشگویانه (Don’t just fix it, improve it)

نگهداری و تعمیرات اصلاحی

نت اصلاحی (Corrective Maintenance) رویکردی است که در آن اقدامات تعمیراتی پس از مشاهده نقص یا وقوع خرابی انجام می‌شود. هدف اصلی، رفع عیب و بازگرداندن تجهیز به وضعیت عملیاتی مطلوب است. در این روش باید نوع خرابی، زمان توقف، نیروی انسانی، قطعات مصرفی و هزینه تعمیرات به‌دقت ثبت شود. نت اصلاحی برای تجهیزاتی که خرابی آنها پیامد اقتصادی یا ایمنی جدی ندارد، همچنان می‌تواند رویکردی قابل قبول باشد.

نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه

نت پیشگیرانه (Preventive Maintenance) بر انجام فعالیت‌های نگهداری پیش از وقوع خرابی و براساس برنامه زمانی مشخص استوار است. بازرسی دوره‌ای، نظافت، روانکاری، تنظیم، آچارکشی و تعویض دوره‌ای قطعات از مهم‌ترین فعالیت‌های این روش هستند. هدف، کاهش فرسایش تجهیزات، جلوگیری از خرابی‌های ناگهانی و کاهش توقفات اضطراری است. اثربخشی این رویکرد به تدوین و بازنگری مستمر برنامه‌های نگهداری وابسته است.

نگهداری و تعمیرات پیشگویانه

نت پیشگویانه (Predictive Maintenance) بر پایش وضعیت واقعی تجهیزات و پیش‌بینی زمان احتمالی خرابی تمرکز دارد. در این روش، وضعیت تجهیز از طریق بازرسی فنی یا ابزارهایی مانند ارتعاش‌سنج، حرارت‌سنج، حسگرها و تحلیل روغن ارزیابی می‌شود. داده‌های حاصل امکان تشخیص فرسایش و برنامه‌ریزی تعمیرات در زمان مناسب را فراهم می‌کنند. به این ترتیب، از تعمیرات غیرضروری جلوگیری شده و توقف تجهیزات با دقت بیشتری مدیریت می‌شود.

در مجموع، نت اصلاحی ماهیتی واکنشی، نت پیشگیرانه ماهیتی برنامه‌محور و نت پیشگویانه ماهیتی وضعیت‌محور و پیش‌نگر دارد. در روش اصلاحی، سازمان پس از ایجاد نقص وارد عمل می‌شود؛ در روش پیشگیرانه، فعالیت‌ها براساس زمان یا دوره‌های از پیش تعیین‌شده انجام می‌شوند؛ و در روش پیشگویانه، تصمیم تعمیراتی براساس داده‌های واقعی وضعیت تجهیز اتخاذ می‌شود.

فصل دوم و ادبیات پژوهش نگهداری و تعمیرات

فصل دوم و ادبیات پژوهش در زمینه نگهداری و تعمیرات بصورت فایل ورد همراه با فهرست منابع فارسی و انگلیسی

100000 تومان – خرید نهایی کردن خرید مورد به سبد خرید اضافه شد

نگهداری و تعمیرات مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و عملکردها برای حفظ سلامت یا بازیابی قطعات و تجهیزات است. رویکردهای پیشرفته نیز با تأکید بر پیشگیری، قابلیت اطمینان و مشارکت کارکنان، زمینه حرکت از تعمیرات پس از خرابی به مدیریت پیش‌نگر تجهیزات را فراهم کرده‌اند. در عمل، یک نظام کارآمد نگهداری و تعمیرات معمولاً به یک روش محدود نمی‌شود و با توجه به اهمیت، هزینه، قابلیت اطمینان و شرایط بهره‌برداری هر تجهیز، ترکیبی مناسب از این رویکردها را به کار می‌گیرد.

نگهداری و تعمیرات بهره‌ور فراگیر (TPM)

نگهداری و تعمیرات بهره‌ور فراگیر (Total Productive Maintenance) رویکردی جامع برای افزایش اثربخشی تجهیزات و کاهش اتلاف‌های ناشی از خرابی است. در این رویکرد، مسئولیت نگهداری تنها بر عهده واحد فنی نیست و کارکنان تولید نیز در مراقبت از تجهیزات مشارکت دارند. هدف اصلی، دستیابی به عملکرد پایدار، کاهش توقف و افزایش بهره‌وری تجهیزات است.

• مشارکت کارکنان در نگهداری تجهیزات
• پیشگیری از خرابی و توقف ناخواسته
• نگهداری مستقل توسط اپراتورها
• نگهداری برنامه‌ریزی‌شده و منظم
• بهبود مستمر عملکرد تجهیزات
• کاهش عیوب، ضایعات و اتلاف‌ها
• افزایش ایمنی و قابلیت اطمینان
• افزایش اثربخشی کلی تجهیزات

در مجموع، نگهداری و تعمیرات بهره‌ور فراگیر، نت را از یک فعالیت تخصصی محدود به واحد تعمیرات به یک مسئولیت سازمانی تبدیل می‌کند. همکاری میان اپراتورها، کارشناسان فنی و مدیران موجب شناسایی سریع‌تر مشکلات و کاهش خرابی‌های تکراری می‌شود. استقرار صحیح این رویکرد می‌تواند دسترس‌پذیری تجهیزات را افزایش دهد، هزینه‌های نگهداری را کنترل کند و بهره‌وری نظام تولید را بهبود بخشد.

سخن پایانی

نگهداری و تعمیرات مجموعه‌ای نظام‌مند از فعالیت‌های فنی و مدیریتی برای حفظ تجهیزات، پیشگیری از خرابی و استمرار فعالیت‌های تولیدی است. برنامه‌ریزی و کنترل عملیات، سازماندهی مناسب واحدهای فنی، بازرسی‌های دوره‌ای و تأمین به‌موقع قطعات یدکی از ارکان اصلی این نظام هستند. در کنار این موارد، قابلیت اطمینان، کنترل موجودی، محاسبات اقتصادی و ارزیابی عملکرد نیز در تصمیم‌گیری‌های نگهداری و تعمیرات نقش مهمی دارند. در مجموع، استقرار یک نظام کارآمد نگهداری و تعمیرات موجب افزایش عمر مفید ماشین‌آلات، کاهش توقف‌های ناخواسته، کنترل هزینه‌ها و بهبود بهره‌وری سازمان می‌شود.

پرسشنامه نگهداری و تعمیرات

منبع: شیرمحمدی، علی. برنامه‌ریزی نگهداری و تعمیرات. ارکان ‏دانش.