روش ارزیابی لینکلن و گوبا چارچوبی برای سنجش اعتبار و اعتمادپذیری پژوهشهای کیفی است که با تکیه بر معیارهایی چون باورپذیری، انتقالپذیری، پایایی و تاییدپذیری شکل گرفته است. این الگو به پژوهشگر امکان میدهد کیفیت یافتههای کیفی را به گونهای نظاممند ارزیابی کند و از داوریهای ذهنی فاصله بگیرد. در این نوشتار مبانی نظری این روش، شاخصهای چهارگانه ارزیابی، تفاوت آن با معیارهای کمی و شیوه به کارگیری عملی آن در مطالعات مدیریتی بررسی خواهد شد.
معیارهای روش ارزیابی لینکلن و گوبا
رویکرد زیربنایی روش ارزیابی ایوون لینکلن و ایگون گوبا بر سنجش کیفیت پژوهشهای کیفی در بستر واقعی سازمان استوار است. این دو پژوهشگر به جای تکیه بر معیارهای رایج کمّی، چارچوبی متناسب با ماهیت پدیدههای مدیریتی پیشنهاد کردند که بر چهار شاخص بنا شده است:
- اعتبارپذیری (Credibility)
- ثباتپذیری (Dependability)
- تاییدپذیری (Confirmability)
- انتقالپذیری (Transferability)
مبنای فکری آنان فاصله گرفتن از نگاه اثباتگرایی و پژوهش آزمایشی و حرکت به سوی تفسیرگرایی و پژوهش کیفی است. یعنی مطالعه پدیدهها در زمینه واقعی و با پذیرش نقش تفسیر پژوهشگر. در این دیدگاه، هدف کشف قوانین قطعی نیست، بلکه ارائه تبیینی معتبر و مستند از تجربههای سازمانی است.
بنابراین پژوهشگر مدیریت باید به جای تمرکز بر تعمیم و تحلیل آماری، بر شفافیت فرایند گردآوری داده، مستندسازی تحلیل و امکان پیگیری استدلالها تاکید کند تا یافتهها برای دیگران قابل اعتماد و ارزیابی باشد. چنین رویکردی با انواع پژوهش کیفی سازگارتر است.
روایی و پایایی پژوهش کیفی و کمی
در سنت اثباتگرای حاکم بر بخش بزرگی از مطالعات مدیریت و علوم اجتماعی، کیفیت پژوهش با دو مفهوم اصلی روایی و پایایی سنجیده میشود. در این چارچوب، فرض بر آن است که واقعیت عینی و مستقل از پژوهشگر وجود دارد و میتوان با ابزارهای سنجش استاندارد، آن را اندازهگیری و تکرار کرد.
بنابراین تاکید بر کنترل متغیرها، تعمیمپذیری آماری و بازآزمایی نتایج است. این رویکرد در پژوهشهای پیمایشی و آزمایشی کارآمد است، اما در مواجهه با پدیدههای پیچیده سازمانی مانند فرهنگ، رهبری یا معناپردازی کارکنان با چالشهایی روبهرو میشود؛ زیرا این پدیدهها زمینهمند، تفسیری و وابسته به ادراک کنشگران هستند.
در واکنش به این محدودیتها، ایگون گوبا و ایوون لینکلن با اتخاذ رویکردی تفسیرگرایانه، منطق ارزیابی پژوهش کیفی را بازتعریف کردند. آنان بر این باور بودند که در مطالعات کیفی هدف، کشف قوانین عام نیست، بلکه ارائه تبیینی مستند و قابل دفاع از تجربه زیسته افراد در بافت واقعی سازمان است. از این رو معیارهای سنجش روایی و پایایی تحقیق کیفی نیز باید با ماهیت دادههای تفسیری سازگار باشد، نه آنکه نسخهای از سنجههای کمّی تلقی شود.
معیارهای اعتبارسنجی لینکلن و گوبا
این چارچوب به پژوهشگر مدیریت یادآور میشود که شفافیت فرایند گردآوری داده، مستندسازی تحلیل و ارائه مسیر استدلال، جایگزین کنترل آزمایشگاهی و تعمیم آماری میشود. در نتیجه، کیفیت در پژوهش کیفی نه از راه تکرار مکانیکی، بلکه از مسیر انسجام منطقی و قابلیت داوری بینذهنی تامین میگردد.
قابلیت اعتبار (Credibility)
قابلیت اعتبار به معنای تلاش آگاهانه برای اطمینان از تفسیر معنی دادهها از نظر صحت و درستی است. معتبر بودن مربوط به اعتبار داخلی پژوهش است، یعنی درجه حقیقی بودن یافتههای مطالعه و این که یافتهها بازتاب هدف پژوهش و واقعیت اجتماعی شرکت کنندگان در پژوهش است. برای کسب قابلیت اعتبار؛ تلاش شد تا مشارکت کنندگان با حداکثر تنوع تجربیات انتخاب شوند. نمونهگیری تا رسیدن دادهها به حد اشباع ادامه یافت و مناسبترین واحد معنایی انتخاب شد.
اعتبار داخلی تحلیل محتوی از طریق روایی صوری ارزیابی شد. به منظور روایی محتوی از پنل خبرگان (جامعه مشارکتکنندگان) برای حمایت از تولید مفهوم یا موضوعات کدگذاری و نیز بازبینی توسط مشارکت کننده استفاده شد.
به این منظور متن مصاحبه و کدهای استخراج شده به مشارکت کنندگان ارائه شد و آنها درباره صحت و سقم آن اظهار نظر میکردند و در صورت داشتن هر گونه مغایرت، مراتب مورد توجه و بررسی قرار میگرفت. همچنین پژوهشگر مواردی را که مبهم بود یا منظور مشارکت کننده به درستی درک نمی شد از طریق تماس تلفنی و E-mail شفافسازی نمود.
متن کامل کلیه مصاحبهها همراه با کدگذاری و طبقات اولیه به استاد محترم راهنما و متن کامل ۲ مصاحبه همراه با کدگذاری، برای اساتید محترم مشاور ارسال گردید، علاوه بر آن از نظرات تاییدی و تکمیلی اساتید در کلیه مراحل کار در جهت پیاده سازی، کدگذاری و استخراج طبقات اولیه استفاده شد.
قابلیت ثبات (Dependability)
معیار ثبات به پایداری دادهها در طول زمان و شرایط متفاوت گفته میشود به عبارت دیگر این معیار نشان دهنده قابلیت تکرار دادهها در زمانها و شرایط مشابه است که میتوان را مشابه معیار پایایی در پژوهشهای کمی دانست. ثبات یک پژوهش بیانگر سازگاری، منطقی بودن و پیوستگی یافتههای پژوهش است.
به عبارت دیگر، خواننده پژوهش باید قادر به ارزیابی کفایت تحلیل انجام شده از طریق پیگیری فرایندهای تصمیمگیری پژوهشگر باشد. در این پژوهش از حسابرسی تحقیق یعنی بررسی دقیق دادهها توسط یک ناظر خارجی جهت افزایش میزان ثبات پژوهش استفاده گردید.
به زعم لینکولن و گوبا منظور از قابلیت اطمینان یا ثبات؛ میزان پایایی دادهها در شرایط و زمان مشابه و تغییرات ایجاد شده در تصمیمات پژوهشگر طی فرایند تحقیق است. به این منظور از طولانی شدن زمان جمع آوری داده (انجام مصاحبه ها) تا حد امکان خودداری و از همه مشارکت کنندگان راجع به یک موضوع پرسیده شد.
تاییدپذیری (Confirmability)
تاییدپذیری نشان دهنده ارتباط دادهها با منابع و ظهور نتایج و تفاسیر از این منابع است. قابلیت تایید را میتوان از طریق ارائه روند پژوهش به طریقی که قابل پیگیری باشد تضمین نمود. در واقع این معیار نشان میدهد که نتایج پژوهش، حاصل فرضیهها و پیش دانستههای پژوهشگر نیست.
تشریح کامل مراحل تحقیق اعم از جمع آوری داده ها، تحلیل و شکلگیری درونمایهها به منظور فراهم نمودن امکان ممیزی پژوهش توسط مخاطبین و خوانندگان صورت گرفته است. همچنین فرایند انجام کار در اختیار چند تن از همکاران پژوهش قرار داده شد تا صحت نحوه انجام پژوهش تایید گردد.
قابلیت انتقالپذیری (Transferability)
انتقالپذیری اشاره به این دارد که یافتههای مطالعه تا چه حدی در دیگر گروهها یا جاها قابل انتقال یا استفاده است. دیدگاهها و تجارب گوناگون مشارکت کنندگان مختلف در مورد یک پدیده یا همان اصل حداکثری تنوع باعث افزایش قابلیت انتقال یافتهها میگردد.
به منظور تسهیل انتقال پذیری، پژوهشگر باید توصیف روشنی از بستر، نحوه انتخاب و ویژگیهای مشارکت کنندگان، جمع آوری داده و فرایند تحلیل ارائه نماید تا خواننده بتواند در مورد قابلیت کاربرد یافتهها در موقعیتهای دیگر قضاوت نماید. همچنین با ارائه یافتههای غنی و دقیق همراه با نقل قولهای مناسب، قابلیت انتقال پذیری افزایش خواهد یافت. همچنین لینکولن و گوبا معتقدند از استناد معتبر برای افزایش قابلیت اعتماد تحقیق استفاده خواهد شد.
سخن پایانی
روش ارزیابی لینکلن و گوبا را میتوان تلاشی نظاممند برای بازتعریف مفهوم اعتبار در پژوهش کیفی دانست. تلاشی که به جای تکیه بر معیارهای سنجشپذیری کمّی، بر منطق درونی فرایند پژوهش و شفافیت گزارشگری تأکید دارد. چهار معیار باورپذیری، انتقالپذیری، پایایی و تاییدپذیری به پژوهشگر کمک میکند تا کیفیت تفسیرها و استنباطهای خود را مستند سازد و امکان داوری علمی را برای دیگران فراهم آورد. در حوزه مدیریت، که بسیاری از پدیدهها پیچیده، زمینهمند و وابسته به ادراک کنشگران هستند، به کارگیری این چارچوب میتواند انسجام روششناختی پژوهش را تقویت کند. در نهایت، ارزش این رویکرد نه در ارائه قواعد سختگیرانه، بلکه در ایجاد حساسیت انتقادی نسبت به فرایند تولید دانش کیفی نهفته است.
فهرست منابع
حبیبی، آرش. (۱۴۰۰). روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1982). Epistemological and methodological bases of naturalistic inquiry. ECTJ, 30(4), 233-252.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Beverly Hills, CA: Sage Publications, Inc.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
