روایی و پایایی در تحقیق کیفی به میزان اعتبار، انسجام و اعتمادپذیری یافتههای پژوهش اشاره دارند و نقش اساسی در قضاوت درباره کیفیت نتایج ایفا میکنند. برخلاف پژوهشهای کمی، در تحقیقات کیفی این مفاهیم با رویکردی تفسیری و زمینهمحور تعریف میشوند و به شیوههایی مانند باورپذیری، انتقالپذیری و تاییدپذیری صورتبندی میگردند. این مطلب با رویکردی نظاممند، به تبیین مفهوم، کارکرد و تمایز روایی و پایایی در تحقیق کیفی میپردازد و چارچوبی روشن برای ارزیابی اعتبار پژوهشهای کیفی ارائه میکند.
تعریف و کارکرد روایی و پایایی در تحقیق کیفی
روایی و پایایی در تحقیق کیفی نشان میدهد فرایند گردآوری، کدگذاری و تفسیر دادهها تا چه اندازه قابل اعتماد و مبتنی بر منطق پژوهشی بوده است. بررسی اعتبار و اعتمادپذیری یافتهها در پژوهشهای کیفی، یکی از بنیادیترین معیارهای داوری درباره کیفیت و ارزش علمی پژوهش به شمار میآید.
در پژوهش کیفی، مفاهیم روایی (Validity) و پایایی (Reliability) با تعاریف و معیارهایی متفاوت از پژوهشهای کمی به کار میروند. در پژوهشهای کمی، این مفاهیم عمدتا بر سنجشهای عینی، ثبات ابزار و تکرارپذیری نتایج استوارند. از سوی دیگر در پژوهشهای کیفی معیارهایی مانند باورپذیری، قابلیت اعتماد، انتقالپذیری و تاییدپذیری برای ارزیابی اعتبار یافتهها مورد توجه قرار میگیرند.
باید توجه داشت که تاکید بر روایی و پایایی به معنای کلاسیک آن، ریشه در سنت اثباتگرایی و پژوهشهای کمی دارد. با گسترش رویکردهای تفسیری و پسااثباتگرایانه و افزایش اهمیت پژوهشهای کیفی، این مفاهیم بازتعریف شده و صورتبندی تازهای یافتهاند. با این حال، در بسیاری از محیطهای دانشگاهی همچنان انتظار میرود روایی و پایایی تحقیق کیفی با شاخصهای کمی سنجیده شوند؛ رویکردی که همواره با مبانی فلسفه پژوهش کیفی همخوان نیست.
روایی تحقیق کیفی
روایی در تحقیق کیفی به میزان درستی، معناداری و باورپذیری تفسیر پژوهشگر از دادهها اشاره دارد. هدف روایی در این نوع پژوهش آن نیست که واقعیت بهصورت عینی و مستقل از زمینه بازنمایی شود، بلکه تاکید بر این است که یافتهها تا چه اندازه با تجربه زیسته مشارکتکنندگان و بافت پژوهش همخوانی دارند.
در پژوهشهای کیفی، روایی بیش از آنکه به ابزار سنجش وابسته باشد، به فرایند پژوهش گره خورده است؛ از انتخاب میدان مطالعه و مشارکتکنندگان گرفته تا شیوه گردآوری دادهها، کدگذاری، تحلیل و تفسیر نتایج. به همین دلیل، روایی تحقیق کیفی امری پویا و تدریجی است که در طول کل فرایند پژوهش شکل میگیرد، نه مفهومی که صرفا در پایان پژوهش سنجیده شود.
برای سنجش روایی در تحقیق کیفی، بهجای شاخصهای کمی، معیارهایی مانند باورپذیری، غنای توصیف، شفافیت فرایند تحلیل و همخوانی تفسیرها با دادههای خام مورد استفاده قرار میگیرد. این رویکرد به پژوهشگر کمک میکند تا نشان دهد یافتهها بر پایه دادهها استوارند و تفسیرها حاصل داوری شخصی یا پیشفرضهای نظری صرف نیستند.
معیارهای لینکلن و گوبا برای روایی تحقیقات کیفی
ایگن گوبا (Egon G. Guba) و ایوونا لینکلن (Yvonna Lincoln) چهار معیار اصلی را برای ارزیابی کیفیت پژوهش کیفی ارائه دادهاند که جایگزینی برای روایی و پایایی در پژوهشهای کمی محسوب میشوند. این چهار معیار عبارتاند از:
- قابلیت اعتبار (Credibility)
- قابلیت انتقال (Transferability)
- قابلیت تأیید (Confirmability)
- اطمینانپذیری (Dependability)
قابلیت اعتبار (باورپذیری)
معادل روایی در پژوهشهای کمی است یعنی میزان و درجه اعتماد به واقعی بودن یافتهها برای شرکت کنندگان در پژوهش.
قابلیت انتقال (انتقالپذیری)
جایگزین اعتبار بیرونی در پژوهشهای کمی است. و به معنی قابلیت تعمیم پژوهش به سایر حوزهها و زمینههای مشابه است.
قابلیت تأیید (تأییدپذیری)
به معنای پرهیز از سوگیری است، اما در پژوهشهای کمی به معنی قدرت تحلیل و دقت دادهها و میزان تأیید آنها است. بیانگر تلاش پژوهشگر در جهت احراز شاخص عینیت در پژوهش است.
قابلیت اطمینان (اطمینانپذیری)
معادل پایایی در پژوهش کمی است. به درجه بازیافت و تکرار پذیری دادهها توسط سایر پژوهشگران اطلاق میشود.
سایر روشهای سنجش روایی تحقیقات کیفی
در کنار معیارهای لینکلن و گوبا، روشها و چارچوبهای دیگری نیز برای سنجش روایی تحقیقات کیفی به کار میروند که نقش مکمل دارند. مهمترین آنها عبارتاند از:
بازبینی مشارکتکنندگان (Member Check)
یافتهها یا تفسیرها به مشارکتکنندگان بازگردانده میشود تا میزان همخوانی آنها با تجربه زیسته بررسی گردد.
بازاندیشی پژوهشگر (Reflexivity)
پژوهشگر بهصورت آگاهانه پیشفرضها، ارزشها و نقش خود را در فرایند پژوهش شفاف میسازد تا سوگیریها کنترل شود.
توصیف غنی و عمیق (Thick Description)
ارائه شرح دقیق از بافت، موقعیت و مشارکتکنندگان که امکان قضاوت درباره اعتبار و انتقالپذیری یافتهها را فراهم میکند.
ردیابی فرایند پژوهش (Audit Trail)
مستندسازی گامبهگام تصمیمها، کدگذاریها و تحلیلها برای نشان دادن منطق شکلگیری یافتهها.
مثلثسازی دادهها (Triangulation)
مثلثسازی استفاده همزمان از منابع داده، روشها یا دیدگاههای مختلف برای افزایش اعتبار تفسیرها.
چارچوبهای ارزیابی انتقادی (مانند CASP و COREQ)
ابزارهایی ساختیافته مانند CASP برای ارزیابی کیفیت طراحی، گردآوری داده و تفسیر یافتههای پژوهش کیفی.
ابزار گلین (Glynn)
ابزار گلین (Glynn) چارچوبی برای ارزیابی کیفیت و اعتبار شواهد پژوهش، بهویژه در مطالعات کیفی است.
این روشها در کنار معیارهای لینکلن و گوبا، به پژوهشگر کمک میکنند روایی یافتههای کیفی را بهصورت نظاممند و قابل دفاع نشان دهد.
پایایی تحقیق کیفی
پایایی در پژوهش کیفی معمولاً به قابلیت اعتماد (Trustworthiness) تعبیر میشود و به میزان پایداری و ثبات یافتهها در شرایط مشابه اشاره دارد.پایایی تحقیقات کیفی نشان میدهد تا چه میزان میتوان به نتایج و یافتههای حاصل از کدگذاری متن مصاحبهها یا اسناد علمی اعتماد کرد.
چهار معیار کمی برای سنجش پایایی تحقیق کیفی مطرح شده است:
پژوهشگران تحت تاثیر سالها نگاه اثباتگرایانه به پژوهش هنوز به روشهای کمی برای سنجش پایایی تحقیقات کیفی علاقه دارند. در ادامه این نوشتار انواع این روشها معرفی و مفهومسازی خواهد شد.
ضریب پایایی هولستی
هولستی یکی از صاحبنظران تحلیل محتوا است و در مقاله تحلیل محتوای کمی درباره او توضیح داده شد. برای محاسبه پایایی در تحقیقات کیفی میتوان از روش هولستی کرد. در این روش متون در دو مرحله کدگذاری میشوند. هولستی فرمولی را برای تعیین پایایی دادههای اسمی بر حسب «درصد توافق مشاهدهشده» یا Percentage of Agreement Observation ارائه کرده است:
PAO = 2M / (N1+N2)
در فرمول فوق M تعداد موارد کدگذاری مشترک بین دو کدگذار میباشد. N1و N2 به ترتیب تعداد کلیه موارد کدگذاری شده توسط کدگذار اول و دوم است. مقدار PAO بین صفر (عدم توافق) و یک (توافق کامل) است و اگر از ۰/۷ بزرگتر باشد مطلوب میباشد.
ضریب پی اسکات
روش هولستی ساده و کاربردی است اما اشکال آن این است که نمی تواند مشخص نماید که چه میزان توافق بین کد گذاران ناشی از شانس و چه میزان ناشی از تعداد طبقات در تحلیل است. اسکات (۱۹۵۵) برای خنثی کردن اثر شانس شاخص فی را مطرح ساخت.
معیار پی اسکات (Scott’s pi) توسط ویلیام اسکات به سال ۱۹۵۵ برای سنجش پایایی دادههای اسمی طراحی شد. در این روش باید دو کدگذار (ارزیاب) دادهها را ارائه کنند و براساس همبستگی دادههای این دو ارزیاب پایایی تعیین میشود.
Pi = (OA – EA) / (1-EA)
مقدار OA نمایانگر درصد توافق دو ارزیاب است.
مقدار EA نیز نمایانگر میزان توافق مورد انتظار است.
ضریب کاپای کوهن
جاکوب کوهن (۱۹۶۰) شاخص کاپا را معرفی کرد که شباهت زیادی به پی اسکات دارد. از این شاخص میتوان برای اطمینان از مقولهبندی کدها استفاده کرد.
kappa = Pi = (PAo – PAE)/ (۱ – PAE )
مقدار PAo نمایانگر میزان توافق دو ارزیاب است.
مقدار PAE نیز نمایانگر میزان توافق مورد انتظار است.
ویدیوی آموزش محاسبه ضریب کاپا
ضریب کاپای کوهن و Pi اسکات در نحوه محاسبه توافق مورد انتظار با هم متفاوت هستند. در حالیکه در فرمول pi اسکات نسبتهای مشاهده شده در هر یک از ارزشهای یک طبقه به توان ۲ میرسد، در فرمول کاپا، نسبت یک ارزش خاص در یک طبقه که به وسیله کدگذار استفاده شده، در نسبت استفاده از همان ارزش به وسیله کدگذار دوم ضرب میشود. این نسبتها سپس با هم جمع میشوند تا توافق مورد انتظار به دست آید.
آلفای کریپندورف
کلوس کریپندورف در سال ۱۹۸۰ ضریبی به نام آلفا ابداع کرد که شبیه pi اسکات و کاپای کوهن است. فرمول آلفای کریپندورف به شکل زیر است:
فرمول آلفای کریپندورف
که در آن:
Do: عدم توافق مشاهدهشده
Dc: عدم توافق مورد انتظار
فرایند محاسبه Do و Dc به سطح سنجش متغیر مورد مطالعه بستگی دارد. تفاوت آلفا و Pi این است که آلفا را میتوان در سطوح سنجش غیر اسمی هم به کار برد. آلفا همچنین برای نمونههای کوچک قابل تصحیح است. محاسبه آلفای کرپندروف توسط آندرو هایز با نوشتن یک ماکرو در نرمافزار SPSS قابل محاسبه است. به مقاله رگرسیون هایز رجوع کنید.
توافق درون موضوعی
گاهی برای محاسبه پایایی تحقیقات کیفی از روش توافق درون موضوعی توسط دوکدگذار (ارزیاب) استفاده میشود. برای این منظور از یکی از اساتید حوزه مدیریت ورزش خواسته تا به عنوان همکار پژوهش (کدگذار) مشارکت کند. آموزشها و شیوههای لازم جهت کدگذاری به همکار پژوهش منتقل میشود. در هر کدام از مصاحبهها، کدهایی که در نظر دو نفر مشابه هستند با عنوان «توافق» و کدهایی که غیرمشابه هستند با عنوان «عدم توافق» مشخص میشوند. درصد توافق درون موضوعی که بهعنوان شاخص پایایی تحلیل به کار میرود با استفاده از رابطه زیر محاسبه میشود.
درصد توافق درون موضوعی = (تعداد توافق) ÷ تعداد کل کدها
چناچه این شاخص بیش از ۰/۶ باشد، کدگذاری از قابلیت اعتماد کافی برخوردار است.
فایل آموزش پایایی تحقیقات کیفی
یک فایل آموزشی به همراه فایل Excel برآوردها برای پژوهشگران فراهم شدهاست.
فایل ورد آموزش ضریب هولستی، پی اسکات و آلفای کریپندورف
فایل پیدیاف آموزش روشهای سنجش پایایی پژوهشهای کیفی
فایل اکسل برآوردهای مربوط به سنجش پایایی پژوهشهای کیفی
در این فایل آموزشی یک مثال برای سنجش پایایی دو کدگذار حل شدهاست تا پژوهشگران بتوانند بهسادگی برای تحلیل خود از این روش استفاده نمایند.
سخن پایانی
روایی و پایایی در تحقیق کیفی نه معیارهای صرفا فنی، بلکه شاخصهایی برای سنجش انسجام تفسیر، عمق فهم و صداقت علمی پژوهشگر هستند. توجه آگاهانه به این مفاهیم، پژوهش کیفی را از گزارش توصیفی صرف فراتر میبرد و آن را به دانشی قابل اعتماد و قابل دفاع تبدیل میکند. زمانی که روایی و پایایی بهدرستی در فرایند پژوهش کیفی لحاظ شوند، یافتهها نهتنها برای جامعه علمی معتبر خواهند بود، بلکه برای تصمیمگیری و فهم پدیدههای پیچیده انسانی نیز ارزشمند میگردند.
حبیبی، آرش. (۱۴۰۰). روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
