ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک (SPACE)

ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک (SPACE) ابزاری برای تحلیل موقعیت سازمان و تعیین جهت‌گیری استراتژیک مناسب است. این ماتریس به مدیران کمک می‌کند وضعیت رقابتی، توان مالی، جذابیت صنعت و ثبات محیط سازمان را ارزیابی کنند. در این مقاله، ابعاد ماتریس اسپیس، مراحل ترسیم، نحوه تحلیل نتایج و کاربردهای مدیریتی آن بررسی می‌شود.

ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک (SPACE) روشی برای انتخاب استراتژی مناسب براساس عوامل درونی و بیرونی سازمان است. در این مقاله کوشش خواهد شد تا روش ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک (SPACE) به‌صورت کامل تشریح شود.

تعریف ماتریس اسپیس (SPACE)

ماتریس اسپیس سرآیند واژگان Strategic Position and ACtion Evaluation است. این روش توسط آلن رو، ریچارد میسون، کری دیکل، ریچارد من و روبرت موکلر معرفی و گسترش یافت. ماتریس اسپیس در کنار تحلیل سوات ابزاری مناسب و کاربردی در برنامه‌ریزی استراتژیک و مدیریت استراتژیک سازمان است. . 

ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک یکی از ابزارهای مهم مدیریت استراتژیک برای تعیین موقعیت سازمان و انتخاب جهت‌گیری مناسب راهبردی است. این ماتریس با بررسی چهار بُعد اصلی شامل قدرت مالی، مزیت رقابتی، ثبات محیطی و قدرت صنعت، وضعیت کلی سازمان را تحلیل می‌کند.

هدف اصلی ماتریس SPACE شناسایی نوع استراتژی مناسب برای سازمان است. بر اساس نتایج این تحلیل، سازمان می‌تواند رویکرد تهاجمی، رقابتی، محافظه‌کارانه یا تدافعی را انتخاب کند. به همین دلیل، ماتریس SPACE ابزاری کاربردی برای تصمیم‌گیری راهبردی در محیط‌های رقابتی محسوب می‌شود.

الزامات ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک

این چارچوب با ایجاد تعادل میان عوامل درونی و بیرونی، زمینه انتخاب استراتژی‌های مناسب را فراهم می‌کند. تحلیل SPACE بر چهار بُعد اصلی استوار است که به دو دسته عوامل داخلی و خارجی تقسیم می‌شوند:

عوامل داخلی

• مزیت رقابتی (Competitive Advantage: CA)

• قدرت مالی (Financial Strength: FS)

عوامل خارجی

• جذابیت صنعت (Industry Attractiveness: IA)

• ثبات محیطی (Environmental Stability: ES)

در این ماتریس، قدرت مالی و جذابیت صنعت به‌عنوان عوامل مثبت در نظر گرفته می‌شوند؛ زیرا افزایش آن‌ها توان رقابتی و ظرفیت رشد سازمان را تقویت می‌کند. در مقابل، مزیت رقابتی و ثبات محیطی معمولاً با منطق ریسک و محدودیت تحلیل می‌شوند و اثر آن‌ها در محورهای ماتریس به‌صورت معکوس منعکس می‌شود.

منطق اصلی ماتریس SPACE بر این اساس است که سازمان برای مقابله با محیط‌های بی‌ثبات، نیازمند توان مالی مناسب است. همچنین هرچه جذابیت صنعت بیشتر و مزیت رقابتی سازمان قوی‌تر باشد، احتمال موفقیت و سودآوری افزایش می‌یابد. ترکیب این چهار بُعد در نهایت موقعیت استراتژیک سازمان را مشخص کرده و جهت‌گیری‌هایی مانند استراتژی تهاجمی، رقابتی، محافظه‌کارانه یا تدافعی را پیشنهاد می‌کند.

تعیین امتیازات تحلیل SPACE

عوامل با اهمیت در ماتریس ارزیابی اقدام و موقعیت استراتژیک عبارتند از:

عوامل تحلیل SPACE برای نقاط قوت مالی (FS)

• سود فروش
• بازگشت دارائی
• جریان نقدینگی
• کارائی
• شدت سرمایه در گردش

نقاط قوت مالی با نمره‌ ۱ (کم) تا نمره‌ ۶ (زیاد) تا در ماتریس تحلیل SPACE امتیاز داده می‌شوند و امتیاز زیاد، خوب است و امتیاز کم نشانده‌نده‍‌ی ضعف عوامل مالی است. بر طبق ماتریس ارزیابی اقدام و موقعیت استراتژیک، عناوین ذیل را می‌توان برای تعیین نقاط قوت مالی مورد بررسی قرار داد:

عوامل تحلیل SPACE برای مزیت رقابتی

• سهم بازار
• کیفیت
• وفاداری مشتری
• سطوح هزینه
• دامنه محصول

مزیت رقابتی از ۱ (عالی) تا ۶ (ضعیف) امتیاز داده می‌شود. مطابق ماتریس ارزیابی اقدام و موقعیت استراتژیک، عناوین ذیل را می‌توان برای تعیین نقاط قوت مالی مورد بررسی قرار داد:

عوامل تحلیل SPACE برای جذابیت صنعت

• پتانسیل رشد
• مراحل چرخهی زندگی
• موانع ورود
• قدرت مشتری
• ذخایر

جذابیت صنعت از ۶ (عالی) تا ۱ (ضعیف) امتیاز داده می‌شود. بر طبق ماتریس ارزیابی اقدام و موقعیت استراتژیک عناوین ذیل را می‌توان برای تعیین نقاط قوت مالی مورد بررسی قرار داد:

می توان از مدل نیروهای پنجگانه پورتر برای درک شاخص‌های اضافی که برای موقعیتی ویژه مورد نیاز است، استفاده کرد.

عوامل تحلیل SPACE برای ثبات محیطی

• عدم اطمینان سیاسی
• نرخ بهره
• تکنولوژی
• دوره‌ی زمانی
• برآمدهای محیطی

ثبات محیطی از ۱- (عالی) تا ۶- (ضعیف) امتیاز داده می‌شود. بر طبق ماتریس ارزیابی اقدام و موقعیت استراتژیک، عناوین ذیل را می‌توان برای تعیین نقاط قوت مالی مورد بررسی قرار داد:

روش ترسیم ماتریس ارزیابی اقدام و موقعیت استراتژیک

برای تهیه «ماتریس ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک» باید به طریق زیر عمل کرد:

۱- متغیرهایی را انتخاب نمایید که معرف موارد زیر باشند: توان مالی (FS)، مزیت رقابتی (CA)، ثبات محیط (ES) و توان صنعت (IS).

۲- به این متغیرها از ۱+ (بدترین) تا ۶+ (بهترین) نمره بدهید و دو بازوی FS و IS را تشکیل دهید. دو بازوی ES و CA  را برای هر یک از متغیرها تشکیل و از ۱- (بهترین) تا ۶- (بدترین) نمره بدهید.

۳- مقادیر هر یک از متغیرهای موجود بر بازوی هر یک از این محورها را با هم جمع کنید و سپس بر تعداد متغیرها تقسیم نمایید تا نمره میانگین FS، IS، CA و ES به دست آید.

۴- بر روی محورهای ماتریس ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک میانگین نمره­‌های FS، IS، ES و CA را قرار دهید.

۵- نمره­‌های موجود بر روی محور X‌ها را جمع کنید و نقطه متعلق به محور X‌ها را مشخص نمایید. و نمره­‌های موجود بر روی محور Y‌ها را جمع بزنید و نقطه مربوط به این محور را تعیین نمایید. این دو نقطه را به هم وصل کنید.

۶- از مبدأ مختصات به این نقطه وصل کنید. این خط نشان دهنده نوع استراتژی است که برای سازمان توصیه می‌­شود و می­ تواند به صورت تهاجمی، رقابتی، تدافعی یا محافظه کارانه باشد.

استراتژی‌های حاصل بر اساس این ابعاد می‌تواند به صورت موارد ذیل باشد:

• استراتژی تهاجمی
• اسـتراتژی تدافعی
• اسـتراتژی محافظه‌کارانه
• استراتژی رقابتی

بنابراین  ماتریس SPACE پس از ارزیابی چهار بُعد اصلی، موقعیت سازمان را در یکی از چهار ناحیه تهاجمی، رقابتی، محافظه‌کارانه یا تدافعی قرار می‌دهد. هر ناحیه بیانگر شرایط راهبردی متفاوتی است و نوع اقدامات مدیریتی و استراتژی‌های مناسب سازمان را مشخص می‌کند.

استراتژی تهاجمی (Aggressive Strategy)

استراتژی تهاجمی در ناحیه بالای سمت راست ماتریس SPACE قرار می‌گیرد. این موقعیت نشان‌دهنده قدرت مالی بالا، مزیت رقابتی مناسب، جذابیت زیاد صنعت و ثبات نسبی محیط است. سازمان در چنین شرایطی توانایی رشد و توسعه را دارد.

اقدامات پیشنهادی در این وضعیت عبارت‌اند از:

• توسعه بازار و محصولات

• سرمایه‌گذاری و گسترش فعالیت‌ها

• ادغام و تملیک شرکت‌ها

• ورود به بازارهای جدید

• افزایش نوآوری و تنوع‌سازی

استراتژی رقابتی (Competitive Strategy)

استراتژی رقابتی در ناحیه پایین سمت راست ماتریس قرار می‌گیرد. در این وضعیت، صنعت جذاب است اما سازمان با ضعف‌هایی در مزیت رقابتی یا محدودیت‌های محیطی روبه‌رو است. هدف اصلی، تقویت جایگاه رقابتی در بازار است.

اقدامات مناسب در این موقعیت شامل موارد زیر است:

• بهبود کیفیت و بهره‌وری

• کاهش هزینه‌ها

• تمرکز بر مزیت رقابتی

• توسعه فناوری و نوآوری

• تقویت بازاریابی و برند

استراتژی محافظه‌کارانه (Conservative Strategy)

استراتژی محافظه‌کارانه در ناحیه بالای سمت چپ ماتریس SPACE قرار دارد. این وضعیت نشان می‌دهد سازمان از ثبات مالی مناسبی برخوردار است اما جذابیت صنعت یا شرایط رقابتی محدودکننده است. در این حالت، حفظ وضعیت موجود و کاهش ریسک اهمیت دارد.

اقدامات رایج در این شرایط عبارت‌اند از:

• تمرکز بر شایستگی‌های اصلی

• حفظ بازارهای فعلی

• کنترل هزینه‌ها

• افزایش بهره‌وری داخلی

• توسعه تدریجی و کم‌ریسک

استراتژی تدافعی (Defensive Strategy)

استراتژی تدافعی در ناحیه پایین سمت چپ ماتریس قرار می‌گیرد. این موقعیت نشان‌دهنده ضعف مالی، مزیت رقابتی پایین، محیط ناپایدار و جذابیت کم صنعت است. سازمان در چنین شرایطی با تهدیدهای جدی مواجه است.

اقدامات پیشنهادی در این وضعیت شامل موارد زیر است:

• کاهش هزینه‌ها و کوچک‌سازی

• خروج از فعالیت‌های زیان‌ده

• واگذاری یا فروش بخشی از کسب‌وکار

• کاهش سرمایه‌گذاری

• بازنگری اساسی در ساختار و استراتژی سازمان

دقت کنید ماتریس ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک SPACE برای انتخاب نهایی استراتژی‌ها نیست. یعنی اینگونه نیست که اگر جهت‌گیری استراتژی‌ها تهاجمی شد، بهیچ وجه نباید از استراتژیهای دیگر استفاده کرد. بلکه ابزاری است برای: پیش‌بینی کردن استراتژی‌های اصلی که در مرحله تدوین استراتژیها می‌تواند بر روی جهت‌گیری کلی ما تاثیر بگذارد. و نیز یک ابزار بررسی در پایان فرآیند است.

سخن پایانی

ماتریس ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک یکی از ابزارهای مهم در مدیریت استراتژیک برای تحلیل وضعیت سازمان و انتخاب جهت‌گیری مناسب راهبردی است. این ماتریس با ترکیب عوامل داخلی و خارجی، تصویری جامع از توان رقابتی و شرایط محیطی سازمان ارائه می‌دهد. استفاده صحیح از ماتریس SPACE می‌تواند به مدیران در تدوین استراتژی‌های واقع‌بینانه، کاهش ریسک تصمیم‌گیری و افزایش اثربخشی برنامه‌های راهبردی کمک کند. 

  منبع: دیوید، فرد. کتاب مدیریت استراتژیک. دفتر پژوهش‌های فرهنگی.