همزیستی صنعتی (Industrial symbiosis) رویکردی در توسعه پایدار است که طی آن صنایع و بنگاههای اقتصادی با تبادل منابع، انرژی، مواد، آب و پسماندها، روابطی متقابل و ارزشآفرین ایجاد میکنند. این رویکرد با کاهش مصرف منابع طبیعی و افزایش بهرهوری، نقش مهمی در تحقق اقتصاد چرخشی و توسعه صنعتی پایدار ایفا میکند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، همزیستی صنعتی مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
مبانی نظری همزیستی صنعتی
همزیستی صنعتی مفهومی برگرفته از علم بومشناسی است که الگوهای تعامل موجود در اکوسیستمهای طبیعی را به محیطهای صنعتی تعمیم میدهد. در طبیعت، موجودات زنده از طریق روابط متقابل، منابع و انرژی را به گونهای مبادله میکنند که پسماند یک موجود به منبعی برای موجود دیگر تبدیل میشود.
همزیستی در مدیریت تولید و توسعه پایدار نیز بر همین منطق استوار است و تلاش میکند شبکهای از همکاری میان صنایع ایجاد کند تا ضایعات و محصولات جانبی یک واحد اقتصادی به نهادهای ارزشمند برای واحدهای دیگر تبدیل شود.
این مفهوم از دهه ۱۹۹۰ میلادی و در چارچوب رویکرد «بومشناسی صنعتی» مورد توجه قرار گرفت. یکی از مشهورترین نمونههای عملی آن در Kalundborg دانمارک شکل گرفت؛ جایی که چندین شرکت و سازمان محلی از طریق تبادل آب، بخار، انرژی و مواد جانبی، شبکهای کارآمد از همکاری صنعتی را ایجاد کردند.
همزیستی صنعتی تنها به تبادل مواد محدود نمیشود، بلکه میتواند شامل اشتراکگذاری زیرساختها، خدمات، دانش فنی، فناوری و منابع انسانی نیز باشد. این تعاملات به کاهش هزینهها، افزایش بهرهوری و کاهش آثار زیستمحیطی فعالیتهای صنعتی کمک میکند.
تعریف همزیستی صنعتی
در تعریف جامع، همزیستی صنعتی را میتوان نظامی از همکاریهای سازمانیافته میان بنگاههای اقتصادی دانست که در آن جریان مواد، انرژی، آب و سایر منابع از طریق مبادلات متقابل بهینهسازی شده و ارزش اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی خلق میشود.
همزیستی صنعتی فرایندی است که در آن ضایعات و سربارهای تولید در یک صنعت به عنوان مواد اولیه در صنایع دیگر استفاده میشوند. این موضوع در میان صنایع کشورهای پیشرو جایگاهی ویژه دارد. همچنین مطالعات علمی و آکادمیک زیادی نیز در این زمینه وجود دارد.
همزیستی یکی از استعارههای سازمانی جدید است که از علوم تجربی وام گرفته شده است. هدف از همزیستی صنعتی نیز برقراری ارتباط سودمند و دوجانبه میان صنایع مختلف در یک اکوسیستم کسبوکار است. اکنون با رشد و گسترش گرایش شرکتها و کسبوکارها به تولید پایدار و تولید سبز و تولید پاک حرکت به سوی همزیستی صنعتی نیز جایگاه خود را پیدا کرده است.
اهمیت و ضرورت همزیستی صنعتی
افزایش مصرف منابع، رشد تولید پسماندها، محدودیتهای زیستمحیطی و ضرورت حرکت به سوی اقتصاد پایدار، اهمیت همزیستی صنعتی را بیش از پیش آشکار ساخته است. این رویکرد به صنایع امکان میدهد ضمن کاهش هزینهها، مسئولیتپذیری زیستمحیطی خود را نیز ارتقا دهند.
- کاهش مصرف مواد اولیه و منابع طبیعی
- کاهش تولید پسماند و آلودگیهای صنعتی
- افزایش بهرهوری منابع و انرژی
- کاهش هزینههای عملیاتی و تولید
- تقویت همکاری میان صنایع و بنگاهها
- حمایت از توسعه اقتصاد چرخشی
- افزایش رقابتپذیری و پایداری صنعتی
الگوی همزیستی صنعتی
یک الگوی کلی از همزیستی صنعتی در شکل ارائه شده است. براساس این الگو پس از همزیستی، بخش عمدهای از مواد اولیه از طریق ضایعات خروجی صنایع مجاور به دو صورت مستقیم یا پس از بازیابی و فقط بخشی از آن از تأمینکنندگان دست اول (نو) تأمین میشود. در حالی که پیش از همزیستی، کلیه مواد اولیه از طریق تأمین کنندگان و به صورت مواد دست اول، تأمین و ضایعات نیز بدون استفاده در مراکز دفع امحا میشود.
علاوه بر این، همزیستی صنعتی میتواند به تحقق اهداف توسعه پایدار و کاهش فشار بر محیط زیست کمک کرده و زمینهساز شکلگیری شبکههای نوآورانه همکاری در بخش صنعت شود.
ابعاد همزیستی صنعتی
همزیستی صنعتی دارای ابعاد متعددی است که هر یک نقش مهمی در موفقیت این رویکرد ایفا میکنند. این ابعاد علاوه بر جنبههای فنی، شامل مؤلفههای مدیریتی، اقتصادی و اجتماعی نیز هستند.
- بعد منابع و تبادل مواد اولیه
- بعد انرژی و استفاده بهینه از جریانهای انرژی
- بعد مدیریت آب و بازیافت منابع آبی
- بعد اقتصادی و خلق ارزش مشترک
- بعد زیستمحیطی و کاهش اثرات منفی صنعتی
- بعد فناورانه و نوآوری در فرایندها
- بعد نهادی و همکاری میان سازمانها
- بعد اجتماعی و توسعه شبکههای مشارکتی
توجه همزمان به این ابعاد موجب میشود همزیستی صنعتی از سطح تبادل ساده منابع فراتر رفته و به الگویی جامع برای توسعه صنعتی پایدار و افزایش کارایی سیستمهای تولیدی تبدیل شود.
سخن پایانی
همزیستی صنعتی یکی از مهمترین رویکردهای نوین در مسیر توسعه پایدار و اقتصاد چرخشی محسوب میشود که با الهام از سازوکارهای طبیعی، همکاری میان صنایع را برای استفاده بهینه از منابع و کاهش پسماندها تقویت میکند. در این رویکرد، آنچه در یک واحد صنعتی بهعنوان ضایعات یا محصول جانبی تلقی میشود، میتواند به منبعی ارزشمند برای سایر واحدها تبدیل گردد و از این طریق منافع اقتصادی و زیستمحیطی قابلتوجهی ایجاد شود. افزایش بهرهوری منابع، کاهش هزینههای تولید، بهبود عملکرد زیستمحیطی و تقویت همکاریهای بینسازمانی از مهمترین دستاوردهای این الگو به شمار میآید. با توجه به چالشهای جهانی مرتبط با کمبود منابع، تغییرات اقلیمی و ضرورت کاهش آلودگیهای صنعتی، همزیستی صنعتی میتواند راهکاری مؤثر برای ارتقای پایداری و رقابتپذیری صنایع باشد. از این رو، توسعه زیرساختها، سیاستهای حمایتی و فرهنگ همکاری میان بنگاهها، نقش تعیینکنندهای در گسترش و موفقیت این رویکرد خواهد داشت.
پرسشنامه همزیستی صنعتی
References
Chertow, M. R., & Ehrenfeld, J. Developing Industrial Ecosystems: Approaches, Cases, and Tools. New Haven, CT: Yale School of Forestry & Environmental Studies.
Martin, M. Industrial Symbiosis Networks: Application of Circular Economy for Resource Efficiency. In Handbook of the Circular Economy. Edward Elgar Publishing.
Baldassarre, B., et al. . Industrial Symbiosis for the Circular Economy: Operational Experiences, Best Practices and Obstacles to a Collaborative Business Approach. Springer
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
