اکوسیستم کسب‌وکار (Business ecosystem) شبکه‌ای از سازمان‌ها و بازیگران مختلف است که در راستای ارائه محصولات و خدمات همزمان همکاری و رقابت می‌کنند. بازیگران شامل تولیدکنندگان، تامین‌کنندگان، توزیع‌کنندگان، مشتریان، رقبا و موسسات بخش عمومی و خصوصی است. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله کوشش شده است تا مفاهیم و تعاریف اکوسیستم کسب‌وکار تشریح شود.
تاریخچه اکوسیستم کسب‌وکار
اصطلاح «اکوسیستم کسب‌وکار» در سال ۱۹۹۳ با مقاله مشهور جیمز مور با عنوان Predators and Prey وارد ادبیات مدیریت شد. مور با الهام از اکوسیستم‌های طبیعی استدلال کرد که سازمان‌ها در خلأ یا صرفاً در محدوده یک صنعت فعالیت نمی‌کنند، بلکه در شبکه‌ای از مشتریان، تأمین‌کنندگان، رقبا و سایر بازیگران به یکدیگر وابسته‌اند. این دیدگاه، رقابت سنتی میان شرکت‌های منفرد را به سوی مطالعه روابط متقابل میان مجموعه‌ای از بازیگران سوق داد.
طرح نمادین شکار و شکارچی (جیمز مور، ۱۹۹۳)
در ادامه، مفهوم اکوسیستم کسب‌وکار با موضوعاتی مانند خلق مشترک ارزش، وابستگی متقابل و هم‌رقابتی پیوند خورد. با گسترش اقتصاد دیجیتال و پلتفرم‌ها نیز مرزهای سنتی صنایع کم‌رنگ‌تر شد و نقش شبکه‌ای از شرکا، مکمل‌ها و حتی رقبا در موفقیت سازمان اهمیت بیشتری یافت.
امروزه رویکرد اکوسیستمی در حوزه‌های مختلف مدیریت توسعه یافته است. در مدیریت بازاریابی از اکوسیستم بازاریابی سخن گفته می‌شود و در مدیریت کارآفرینی، مفهوم اکوسیستم کارآفرینی جایگاه مهمی یافته است. همچنین اکوسیستم نوآوری با تمرکز بر تعامل بازیگران در شکل‌گیری و گسترش نوآوری سازمانی توسعه یافته است؛ ازاین‌رو، مفهوم اکوسیستم اکنون به یکی از چارچوب‌های مهم برای تحلیل کسب‌وکارهای شبکه‌ای و محیط‌های پیچیده تبدیل شده است.
اهمیت اکوسیستم کسب‌وکار
اکوسیستم یکی از استعاره‌های سازمانی و از مفاهیم کاربردی با اهمیت در حوزه سازمان و مدیریت است. زیست‌بوم کسب‌وکار دیدگاهی فراتر از مرزهای سنتی سازمان و صنعت ارائه می‌دهد. در این رویکرد، موفقیت سازمان به کیفیت تعامل آن با سایر بازیگران وابسته است. شناخت اکوسیستم به مدیران کمک می‌کند فرصت‌ها، وابستگی‌ها و تهدیدهای محیطی را بهتر شناسایی کنند.
- خلق مشترک ارزش
- توسعه همکاری‌های راهبردی
- دسترسی به منابع و قابلیت‌های مکمل
- افزایش ظرفیت نوآوری
- تقویت سازگاری با تغییرات محیطی
تصویر کلی اکوسیستم کسب‌وکار
در محیط‌های پیچیده و پویا، هیچ سازمانی به‌تنهایی همه منابع و قابلیت‌های موردنیاز را در اختیار ندارد. رویکرد اکوسیستمی امکان بهره‌گیری از توان سایر بازیگران را فراهم می‌کند. بنابراین مدیریت روابط، هماهنگی منافع و ایجاد ارزش مشترک به بخشی از توانمندی راهبردی سازمان تبدیل می‌شود.
تعریف اکوسیستم کسب‌وکار
کوسیستم کسب‌وکار، شبکه‌ای از سازمان‌ها، مشتریان، تأمین‌کنندگان، شرکا، رقبا و سایر بازیگران است که از طریق روابط متقابل در فرایند خلق و ارائه ارزش مشارکت دارند. در این اکوسیستم، عملکرد هر بازیگر تنها به منابع و قابلیت‌های درونی خود وابسته نیست و تحت تأثیر تعامل با سایر اعضای شبکه قرار دارد.
اکوسیستم کسب‌وکار سیستمی گسترش یافته از سازمان هایی است که متقابلا از یکدیگر حمایت می‌کنند. در نگرش اکوسیستمی اعتقاد بر این است که هر یک از اعضا بر سرنوشت کل اکوسیستم کسب‌وکار تأثیر دارد. به بیان دیگر، ورود و خروج هریک از اعضا بر عملکرد سایر اعضا مؤثر است.
جیمز مور
برخلاف نگاه سنتی که کسب‌وکار را واحدی مستقل در نظر می‌گیرد، رویکرد اکوسیستمی بر وابستگی متقابل، همکاری، رقابت و هم‌آفرینی ارزش تأکید دارد. تغییر در فناوری، رفتار مشتریان یا عملکرد یکی از بازیگران می‌تواند بر سایر اعضا اثر بگذارد؛ بنابراین موفقیت سازمان به جایگاه و توانایی آن در مدیریت روابط در کل اکوسیستم نیز وابسته است.
چرخه عمر اکوسیستم کسب‌وکار
بر اساس تحقیقات مور، چرخه عمر اکوسیستم‌های مختلف به پنج مرحله قابل تقسیم بندی است که عبارتند از:
- پیشگامی
- گسترش اکوسیستم
- تسلط و چالش‌های آن
- مرگ و بازسازی
پیشگامی اکوسیستم
در این مرحله هنوز اکوسیستمی منسجم برای ایده کسب‌وکار تشکیل نشده است. تنها چند رهبر کارآفرین برای معرفی محصول جدید یا خدمت جدید به بازار کوشش کرده‌اند. طبیعتا در این مرحله رویکرد استراتژیک بنگاه‌ها به ایجاد اکوسیستم و گسترش آن معطوف خواهد شد. در این مرحله سازمان‌ها باید بکوشند تا جانشینی مناسب برای نحوه مواجهه با بازار در مقایسه با وضعیت فعلی بیابند و منطق آن را جایگزین شیوه‌های فعلی کنند.
گسترش اکوسیستم
در صورت موفقیت در طرح‌ریزی اکوسیستم برمبنای اصول گام قبل، اکنون اکوسیستم جدیدی تشکیل می‌شود. این زیست‌بوم می‌تواند ارزش آفرینی متفاوتی را برای زنجیره ارزش محصول و تمامی ارگانیسم‌های اطراف آن در اکوسیستم را به همراه داشت باشد.
تسلط و چالش‌های آن
در مرحله سوم که یک اکوسیستم بزرگ شکل گرفته است، مدیران یک یا چند بنگاه کلیدی- که بیشترین ارزش افرینی در چرخه را داشته اند- به عنوان رهبران اکوسیستم مطرح می‌گردند که وظیفه محافظت از اکوسیستم، تنظیم مجدد روابطی که قبلا شکل گرفته است و طرح‌ریزی آینده اکوسیستم را بر عهده خواهند داشت.
مرگ و بازسازی اکوسیستم
خواه ناخواه پس از گذشت مدتی از ثبات در یک اکوسیستم کسب‌وکار فعال، ایده‌های جدید برای توسعه اکوسیستم‌های دیگر از جذابیت بیشتری برخوردار می‌گردد و پایان چرخه عمر تکنولوژی‌های مورد استفاده توسط کسب‌وکار اصلی اکوسیستم نیز فرا می‌رسد.
سخن پایانی
اکوسیستم کسب‌وکار مفهوم جدیدی است که سطح بالائی از همکاری، هم افزائی و مشارکت را در فضای اقتصادی و کسب‌وکار مد نظر قرار می‌دهد. در این مفهوم فضای کسب‌وکار مانند یک اکوسیستم در نظر گرفته می‌شود، هر یک از بازیگران، فعالان و حاضران در این زیست‌بوم با بیشترین سطح مشارکت به ارائه بالاترین ارزش‌های موجود و قابل ارائه می‌پردازند فارغ از اینکه دیگران چه می‌کنند و فارغ از هرگونه رقابت مخرب یا رفتارهای فرسایشی. در حقیقت نظر حاضرین در زیست‌بوم این است که هرچه اکوسیستم که فضای زیست همه آنهاست پربارتر و ارزنده تر باشد، منافع بیشتری در آن ایجاد می‌شود که همه از آن بهره بیشتری خواهند برد. بنابراین تلاش همه آن خواهد بود که این اکوسیستم بیهنه تر، مناسب تر و قابل زیست تر باشد.
دانلود اصل مقاله اکوسیستم کسب‌وکار – جیمز مور
Moore, J. F. Predators and prey: a new ecology of competition. Harvard business review, 71(3), 75-86.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
