طرح پژوهش مثلثسازی (Triangulation design) یک استراتژی پژوهش آمیخته همزمان است که از روشهای کیفی و کمی برای مطالعه یک پدیده استفاده میکند. از سوی دیگر، مفهوم «مثلثسازی» در روش پژوهش ناظر به استفاده از چند منبع داده، چند روش، چند چارچوب نظری یا چند پژوهشگر برای بررسی یک پدیده به منظور افزایش اعتبار و استواری یافتهها است و محدود به طرح یا زمانبندی خاصی نیست. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله کوشش میشود تا اصول و مفاهیم «مثلثسازی» از هر دو منظر مورد بررسی قرار گیرد.
مثلثسازی در پژوهش
مثلثسازی در پژوهش دارای دو کاربرد متفاوت اما مرتبط است:
بهعنوان طرح پژوهش (Triangulation Design): یک طرح آمیختهٔ همزمان است که در آن دادههای کیفی و کمی همزمان گردآوری میشوند و هر دو روش به یک میزان مورد توجه قرار دارند. هدف از این طرح، ارائه تصویری جامع و هموزن از پدیده و ترکیب نتایج در مرحلهٔ تفسیر است.
بهعنوان راهبرد روششناختی (Triangulation as a Methodological Strategy): یک منطق اعتبارسنجی است که با استفاده از چند منبع داده، چند روش، چند چارچوب نظری یا چند پژوهشگر، هدفش افزایش استواری، دقت و اعتمادپذیری یافتههاست و محدود به هیچ طرح یا زمانبندی مشخصی نیست.
بنابراین، طرح مثلثی و مثلثسازی بهعنوان راهبرد، همنام اما در دو سطح متفاوت عمل میکنند: یکی در سطح معماری پژوهش و دیگری در سطح منطق اعتبار و تحلیل یافتهها. پژوهشگر میتواند طرح مثلثی را با منطق مثلثسازی اجرا کند، اما اجرای طرح مثلثی الزاماً به معنای استفاده از راهبرد مثلثسازی نیست و بالعکس، مثلثسازی میتواند در طرحهای دیگر نیز به کار گرفته شود.
مثلثسازی بهعنوان طرح پژوهش
مثلثسازی بهعنوان یک طرح پژوهش ناظر بر بکارگیری و ترکیب روشهای کیفی و کمی جهت مطالعه پیرامون یک پدیده واحد به صورت همزمان است.
طرحهای پژوهش آمیخته دو دسته هستند:
- طرحهای متوالی: اکتشافی و تبیینی
- طرحهای همزمان: مثلثسازی و آشیانهای
در یک تحقیق آمیخته میتوان به صورت همزمان از روشهای کیفی و کمی استفاده کرد یا آنکه به صورت متوالی آنها را بکار برد. روشهای متوالی خود با رویکرد اکتشافی (کیفی-کمی) یا تبیینی (کمی-کیفی) قابل انجام هستند. روشهای همزمان نیز شامل مثلثسازی و آشیانهای هستند.
طرح پژوهش مثلثسازی (استراتژی همزمان)
اگر پژوهشگری بهصورت همزمان روشهای کمی و کیفی را استفاده کند چنانچه تمرکز اصلیاش بر بخش کیفی یا کمی باشد طرح او از نوع آشیانهای است. اگر هر دو بخش کیفی و کمی بهیک میزان حائز اهمیت باشند، طرح از نوع مثلثی خواهد بود.
انواع طرح مثلثسازی
دلاور و کوشکی (۱۳۹۶ : ۱۱۹) طرح مثلثسازی را یکی از چهار گونه اصلی پژوهش آمیخته معرفی کردهاند [البته ۶ طرح یا استراتژی پژوهشی داریم، حبیبی]. از دیدگاه آنها رایجترین روش برای پژوهشهای ترکیبی استفاده از این نوع طرح است.
چهار گونه طرح مثلثسازی عبارتند از:
- مدل همگرایی (Convergence)
- مدل تبدیلی (Transformation)
- مدل تاییدپذیری (Validating)
- مدل چندمرحلهای (Multistage)
گونههای طرح مثلثی
در طرح یک مرحلهای، پژوهشگر روشهای کمی و کیفی را همزمان و در یک بازه زمانی مشخص با شدت اثر برابر اجرا میکند. به همین دلیل گاهی از آن با نام طرح مثلثسازی متقارن یاد میشود. در این رویکرد پژوهشگران میکوشند تا دادهها را به دو روش کمی و کیفی گردآوری و تحلیل کنند. سپس یافتهها را به صورتی یکپارچه تفسیر کنند.
مدلهای همگرایی و تبدیلی از نظر یکپارچهسازی دادهها (در جریان تحلیل و تفسیر) متفاوت هستند. مدلهای تاییدی برای افزایش یافتههای پژوهش استفاده میشود و مدل چندمرحلهای برای بررسی مراحل گوناگون تحلیل دادهها بکار میرود.
هدف این طرح بدست آوردن دادههای گوناگون اما مکمل پیرامون موضوعی یکسان است تا به بهترین شکل، مسائل و نقائص پژوهشی مرتفع شود. در سادهترین بیان، این روش زمانی استفاده میشود که پژوهشگر بخواهد یافتههای کمی را با دستاوردهای کیفی مقایسه یا تایید کند یا گسترش دهد.
مثلثسازی راهبرد روششناختی
استفاده از چندین منبع داده یا چند روش برای تجزیه و تحلیل دادهها برای افزایش اعتبار یک مطالعهی تحقیقاتی را مثلثسازی (تثلیث) گویند. مثلث سازی ازلحاظ مفهومی بهمعنای استفاده از چندمنبع یا روش (حداقل ۳ منبع) بهمنظور حصول نتیجهای دقیقتر و معتبرتر است.
مثلثسازی (Triangulation) بهعنوان یک راهبرد روششناختی عبارت است از:
بهکارگیری چند دیدگاه، روش، داده، نظریه یا پژوهشگر برای بررسی یک پدیده، با هدف افزایش اعتبار، دقت و اطمینانپذیری نتایج پژوهش.
در این معنا، مثلثسازی یک راهبرد فرادست و مستقل از نوع پژوهش است و نه یک طرح پژوهشی مشخص. پایه فلسفی آن ریشه در تحقیق کیفی و علوم اجتماعی دارد، ولی به همه انواع پژوهش قابل تعمیم است. مبتنی بر این فرض است که هیچ داده یا روش واحدی نمیتواند تصویر کامل و بیطرفانه از پدیده بدهد. بهدیگر سخن استفاده از منابع و روشهای متعدد، سوگیری شخصی یا محدودیت یک روش را کاهش میدهد و استواری یافتهها را تقویت میکند.
مثال کاربردی از تثلیث
اصطلاح مثلثسازی از علم هندسه گرفته شده است. جایی که با دانستن مختصات دقیق دو نقطه میتوانید فاصله بین دو نقطه را محاسبه کنید. در پژوهش علوم اجتماعی تثلیث به این معنی نیست که شما دقیقا به دو روش متفاوت نیاز دارید، بلکه دادهها و روشها رو با هم ترکیب میکنید تا به درک جامعی از پدیده برسید. اعتبار دادهها با همگرایی اطلاعات از منابع مختلف بررسی شود و همچنین دیدگاهها و نقطهنظرهای متفاوت، موضوعی رو روشن کند.
نمونه مثلثسازی در روش پژوهش
با رویکرد تثلیث با پرسش از دیدگاههای مختلف کوشش میشود تا بخشهای پنهان موضوع آشکار شود. برای درک بهتر موضوع دو مثال از چگونگی استفاده از مثلثسازی بیان میگردد. در شکل سمت راست از تثلیث برای مطالعه روی یک فعالیت با استفاده از روشهای متفاوت مثل تحقیقات کمی، تحقیقات کیفی و نقد و بررسی تخصصی استفاده شد. در شکل سمت چپ از تثلیث برای تحلیل معیارهای متفاوت مرتبط به یک فعالیت مثل ردهبندیهای رضایت، زمان صرف شده و حجم درآمد بهره گرفته شده است.
انواع مثلثسازی در روش پژوهش
دنزین (Denzin, 1978) چهار نوع اصلی را معرفی کرده است:
مثلثسازی دادهها (Data Triangulation)
استفاده از منابع یا زمانها یا گروههای مختلف داده برای بررسی یک پدیده.
مثال: بررسی رضایت کارکنان در سه واحد سازمانی مختلف یا در سه بازه زمانی.
مثلثسازی روشها (Methodological Triangulation)
استفاده از چند روش جمعآوری یا تحلیل داده.
مثال: ترکیب پرسشنامه کمی و مصاحبهٔ کیفی برای بررسی رضایت مشتری.
مثلثسازی نظری (Theoretical Triangulation)
تفسیر دادهها با چند چارچوب نظری مختلف.
مثال: بررسی رفتار مصرفکننده هم از دیدگاه روانشناسی انگیزشی و هم از دیدگاه اقتصاد رفتاری.
مثلثسازی پژوهشگران (Investigator Triangulation)
تحلیل دادهها توسط چند پژوهشگر مستقل.
این کار سوگیری فردی پژوهشگر را کاهش میدهد و نتایج را قابل اتکاتر میکند.
در مجموع استفاده از تثلیث بویژه در روش تحقیق کیفی، روایی و پایایی تحقیق کیفی بهبود پیدا میکند. ایده زیربنایی آن است که وقتی همزمان از چندین روش برای گردآوری و تفسیر دادهها استفاده شود، نتایج معتبرتر خواهد بود.
سخن پایانی
مثلثسازی در پژوهش هم بهعنوان طرح پژوهش مثلثی و هم بهعنوان راهبرد روششناختی عام کاربرد دارد. طرح مثلثی یک پژوهش آمیختهٔ همزمان است که در آن دادههای کیفی و کمی هموزن گردآوری و در مرحلهٔ تفسیر ترکیب میشوند تا تصویری جامع از پدیده ارائه شود. در مقابل، مثلثسازی بهعنوان راهبرد، استفاده از چند روش، منبع داده، چارچوب نظری یا پژوهشگر برای افزایش استواری و اعتبار یافتهها است و محدود به هیچ طرح یا زمانبندی خاصی نیست. بنابراین، هر دو معنا همنام اما در دو سطح متفاوت عمل میکنند و پژوهشگر میتواند طرح مثلثی را با منطق مثلثسازی اجرا کند، بدون آنکه یکی الزامآور دیگری باشد.
فهرست منابع
حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
دلاور، علی؛ کوشکی، شیرین. (۱۳۹۶). روش تحقیق آمیخته. تهران: ویرایش.
Denzin, N. K. (1978). Triangulation: A case for methodological evaluation and combination. Sociological methods, 56, 339-357.
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2016). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. Sage publications.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
