سند ملی هوش مصنوعی یکی از اسناد بالادستی است که چشمانداز، سیاستها، اهداف و راهبردهای کلان توسعه، بهکارگیری و حکمرانی هوش مصنوعی را برای دستگاههای اجرایی، مراکز علمی و بخش خصوصی تبیین میکند. تدوین و اجرای این سند، زمینهساز توسعه فناوریهای هوشمند، ارتقای توان رقابتی کشور و بهرهگیری هدفمند از ظرفیتهای هوش مصنوعی در حوزههای مختلف علمی، اقتصادی و مدیریتی است. نظر به اهمیت موضوع، در این نوشتار «سند ملی هوش مصنوعی» ارائه و تحلیل خواهد شد.
متن کامل سند ملی هوش مصنوعی
سند ملی هوش مصنوعی، طی نامه شماره ۱۴۰۳/۷۸۱۶/دش مورخ ۱۴۰۳/۰۴/۳۰ توسط سرپرست ریاست جمهوری و رییس شورای عالی انقلاب فرهنگی ابلاغ شد. برای تدوین این سند نمایندگان ۳۰ دستگاه دولتی و غیر دولتی حضور داشتند. در فرایند تدوین این سند از سال ۱۳۹۶ بیش از ۸ هزار مستند جمع آوری شد. آن زمان موافقت شد تا ستادی در معاونت علمی ریاستجمهوری ایجاد شود. در این ستاد پیش نویسی از این سند تهیه و به شورا ارائه شد.
«سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی» که پیرو تصویب ماده واحده «نهایی سازی و تصویب سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی» (مصوب ۱۴۰۲/۸/۱۶ شورای عالی انقلاب فرهنگی) و در اجرای تفویض موضوع ماده واحده «تشکیل شورای ملی راهبری و تأسیس سازمان ملی هوش مصنوعی» (مصوب جلسه ۹۰۱ مورخ ۲۹/۰۳/۱۴۰۳ شورای عالی انقلاب فرهنگی)، در جلسه ۴۸۳ شورای معین شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است؛ به شرح ذیل برای اجراء ابلاغ میگردد:
مقدمه سند ملی هوش مصنوعی
از مهم ترین شاخصههای اسلامگرایی، توحیدگرایی و استقرار عدالت و امنیت فراگیر مبتنی بر اندیشه و جهان بینی اسلامی است که تعیّن بخش و اثرگذار بر مسیر و جهت گیریهای فناوریهای نوین به طور عام و هوش مصنوعی به طور خاص است. برای وصول به شاخصههای اسلامگرایی بر مبنای دانش و علوم بنیادین، هوش مصنوعی که به لحاظ کارکردی و رفتاری مشابه با برخی ظرفیتهای هوش انسانی عمل میکند، یک امکان مهم و یک تغییر در زیست بوم زندگی بر مبنای حکمرانی اسلامیِ هوشمند محسوب میشود. بدیهی است هوش مصنوعی در تعامل با جامعه انسانی، یک پدیده اجتماعی و مرتبط با زیست بوم دینی و فرهنگی جامعه محسوب میشود که میبایست ابتناء همه ابعاد آن بر مبانی، ارزشها ، قابلیت ها، سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی، مورد توجه قرار گیرد.
فرصتهای قابل توجه حاصل از پیشرفت علم و فناوری در کنار توان قابل ملاحظه آن برای درک مسائل و همچنین قدرت پیشگیرانه آن در مهار بحرانها و مشکلات پیشِ روی جوامع، موجب شده است تا در سطح بین المللی در اسناد ملی و برنامه های کلان، سرفصل مهمی به این موضوع اختصاص یابد. در کشور ما نیز توسعه علم و فناوری و توجه به رشد علمی جایگاه قابل توجهی در گفتمان راهبردی کشور و به طور خاص در کلام امامین انقلاب و اسناد و برنامههای کلان کشور به ویژه بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی دارد.
اگر در دورهای صنعت نفت، صنعت برق و فناوری اطلاعات باعث تحول همه جانبه صنعت شد، امروزه یکی از مهم ترین حوزه های فناورانهای که باتوجّه به گذشته، حال و آینده تحوّل آفرین خود بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته، علوم و فناوری های هوش مصنوعی است که برخوردار از ابعاد فلسفی، اخلاقی، فقهی، حقوقی، فنی و مهندسی است.
ماده ۱) تعریف واژگان
هوش مصنوعی: به توانایی ماشین برای انجام عملکردهای خودکار و نظام مند از جمله یادگیری، درک، استنتاج، حل مسئله، پیشبینی، تصمیمگیری و اقدام از طریق به کارگیری دانش و اطلاعات و پردازش داده گفته میشود که منشأ اثرگذاریهای گسترده بر انسان و روابط انسانی در محیط فیزیکی یا مجازی و همچنین بازتابهای زیست محیطی است. هوش مصنوعی ماهیتی داده ای، شبکه ای، الگوریتمی، خوشه ای، لایهای و یکپارچه، مبتنی بر منطقهای کلاسیک و سایر منطقهای نوین دارد.
داده باز: دادهای که از نظر حقوقی هر فردی مجاز است تا از آن به شکل آزاد بر اساس مجوزهای استاندارد استفاده کند.
داده اشتراکی: دادهای که تحت یک مجوز اشتراکگذاری با محدودیتهای معین بین افراد حقیقی یا حقوقی مشخص به اشتراک گذاشته شده است.
زیست بوم هوش مصنوعی: به مجموعه مؤلفههای سخت افزاری و نرم افزاری، شامل شبکهای از سازمان ها، افراد و نهادهایی اطلاق میشود که در توسعه، استقرار و استفاده از سیستمهای هوش مصنوعی دخیل هستند. زیست بوم هوش مصنوعی یک سیستم پیچیده و پویا شامل طیف گستردهای از ذی نفعان، از جمله مردم، کارگزاران نظام حکمرانی، محققان، توسعه دهندگان، سیاست گذاران، سرمایه گذاران و کاربران نهایی است.
موضوعات کلان کشور: موضوعات ملی اولویت دار در حوزهای کلان فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، امنیتی و محیط زیستی.
سازمان: منظور از سازمان در این سند، سازمان ملی هوش مصنوعی است.
سند: منظور از سند، سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی است.
اخلاق هوش مصنوعی
مجموعهای از اصول اخلاقی برای هدایت توسعه و استفاده مسئولانه و مبتنی بر ارزشهای اسلامی از فناوری هوش مصنوعی است که توسط متخصصان و سایر افراد در طراحی، تولید و بهره گیری از هوش مصنوعی رعایت شده و حقوق متقابل ایجاد میکند. نمونه هایی از مسائل اخلاقی هوش مصنوعی عبارتند از:
- رعایت حریم خصوصی
- رعایت حقوق فردی و اجتماعی
- تأمین امنیت اجتماعی
- انصاف
- توضیحپذیری
- شفافیت
- عدم تبعیض و سوگیری
- پاسخگویی
- همسویی با ارزشها و هنجارهای اسلامی
- مسئولیتپذیری
- اعتماد
- عدم سوء استفاده از فناوری
هدف اخلاق هوش مصنوعی بهینه سازی تأثیر سودمند هوش مصنوعی بر جامعه و زیست بشر و کاهش خطرات و پیامدهای ناخواسته استفاده از آن مبتنی بر ارزشها و مبانی اعتقادی اسلام است.
ماده۲) اصول و مبانی ارزشی
هم راستا با مبانی ارزشی جمهوری اسلامی در قانون اساسی و بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی و مبانی ارزشی نظام علم و فناوری مندرج در سند نقشه جامع علمی کشور و با تأکید بر حاکمیت جهان بینی توحیدی اسلام، مردم سالاری دینی، عدالت محوری، کمال آفرینی ، ثروت آفرینی، هماهنگی با محیط زیست و اهمیت کرامت انسانی در تمام ابعاد علم، فناوری و نوآوری، اصول و مبانی ارزشی این سند عبارتند از:
۱ـ رعایت اصول اعتقادی و مجموعه ارزشهای اخلاقی اسلام در راستای تقویت سبک زندگی اسلامی و حیات طیبه جاودانه در کلیه مسیرگذاریهای هوش مصنوعی و پرهیز از جهت گیریهای منجر به فساد و منکر و تقویت فضای غفلت؛
۲ـ توجه به ابعاد وجودی انسان مبتنی بر فلسفه و معارف اسلامی در توسعه و به کارگیری هوش مصنوعی؛
۳ـ توسعه و کاربست هوش مصنوعی با هدف تأمین آرمانها و ارزشهای مرتبط با انسان الهی و جامعه اسلامی؛
۴ـ آرمان گرایی، خوداتکایی، خودباوری، درون زایی و برون گرایی در توسعه زیست بوم هوش مصنوعی؛
۵ ـ توجه به عدالت، کرامت، حقوق و سلامت جسمی، روحی و روانی انسانها در سازوکار آموزش و به کارگیری هوش مصنوعی؛
۶ ـ حفظ استقلال، امنیت، منافع و اقتدار ملی در مواجهه با توسعه فناوری هوش مصنوعی در جهان؛
۷ـ توسعه آینده نگر زیست بوم هوش مصنوعیِ توانمندساز، آگاهی بخش، اخلاقمدار و تمدنآفرین؛
۸ ـ رعایت حریم خصوصی و حفاظت از امنیت دادهها و اطلاعات در زیست بوم هوش مصنوعی؛
۹ـ مواجهه هوشمندانه با قدرتهای بزرگ با رویکرد انحصارزدایی؛
۱۰ـ جلوگیری از سوءاستفاده از هوش مصنوعی برای سلطه انسان بر انسان و سلطه هوش مصنوعی بر انسان؛
۱۱ـ توسعه هوش مصنوعی با رعایت تقویت ارتباطات طبیعی انسانی و پرهیز از انزوای اجتماعی انسان ها.
ماده۳) چشم انداز، اهداف کلان و شاخصهای ارزیابی
الف ـ چشم انداز
جمهوری اسلامی در افق ۱۴۱۲ هجری شمسی، با هدف استقرار مؤلفههای اسلامگرایی با برخورداری از زیست بوم هوش مصنوعی پیشرفته و نوآور مبتنی بر اصول و ارزشهای اسلامی، اتکا بر قابلیتها و توانمندیهای ملی و بهره گیری هوشمندانه از تعاملات جهانی، بین ۱۰ کشور پیشرو هوش مصنوعی دنیا قرار دارد و با استفاده از این فناوری در حکمرانی، موضوعات کلان کشور، ثروت آفرینی، ارزش آفرینی، تأمین سلامت، رفاه، امنیت و آسایش مردم، بیشترین پیشرفت را ایجاد میکند.
ب ـ اهداف کلان
اهداف سند در راستای تحقق چشم انداز و بهره گیری از هوش مصنوعی به عنوان زیست بوم اثرگذار بر همه عرصههای اقتصادی، سیاسی ـ امنیتی و فرهنگی با رویکرد تأمین پیشرفت اسلامی کشور عبارتند از:
۱ـ توسعه و تربیت سرمایه انسانی متخصص، ماهر و متعهد متناسب با قرار گرفتن در جمع ۱۰ کشور پیشرو؛
۲ـ ارتقا و تأمین زیرساختها با تأکید بر زیرساختهای حقوقی و مالکیت فکری، زیرساختهای شبکه ملی اطلاعات و کلانداده، زیرساختهای پردازشی و مدلهای بزرگ چندوجهی بومی با رویکرد شتاب دهی به پیشرفت هوش مصنوعی و کاربردی سازی آن؛
۳ـ رشد و جهش مداوم تولیدات فکری، علمی و فناورانه و تبدیل شدن به قطب تحقیقاتی هوش مصنوعی منطقه آسیای جنوب غربی با هدف رفع نیازهای کشور و مرجعیت بین المللی علمی و کاربردی حداقل در یکی از شاخههای این حوزه؛
۴ـ ارتقای نوآوری برپایه فناوریهای بدیع با اثرگذاری اقتصادی و اجتماعی بالا به منظور ارتقای هوش مصنوعی در بخشهای کشاورزی، صنعت و خدمات؛
۵ ـ ارتقای رقابت پذیری اقتصادی کشور با استفاده از هوش مصنوعی در سطح بازار داخلی و جهانی و دستیابی به رشدهای جهشی در اقتصاد هوش مصنوعی؛
۶ ـ نقش آفرینی فعال در تعاملات و همکاریهای آموزشی، علمی، فناورانه و اقتصادی بین المللی با اولویت کشورهای همسو در راستای منافع ملی و جهان اسلام؛
۷ـ ارتقای کیفیت حکمرانی با بهره مندی از قابلیتهای هوش مصنوعی در موضوعات کلان کشور با تأکید بر ارتقای عدالت اجتماعی، امنیت ملی، پایداری و انسجام ملی و سرمایه اجتماعی؛
ج ـ شاخصهای ارزیابی کلان
علیرغم افق ۱۰ساله سند و نظر به تحولات سریع حوزه هوش مصنوعی، مقادیر مطلوب شاخصهای ارزیابی کلان این سند برای بازه زمانی پنج ساله به قرار زیر تعیین میگردد.
تحلیل سند ملی هوش مصنوعی
تحلیل سند ملی هوش مصنوعی ایران با رویکردی استراتژیک از منظر تحلیل سوات، نقاط قوت و ضعف این سند را نشان میدهد.
براین اساس نقاط قوت عبارتند از: «رویکرد جامع و فراگیر»؛ «تعامل بین بخشی»؛ «تمرکز بر آموزش و پرورش»؛ «توسعه منابع انسانی»؛ «برنامههای آموزشی گسترده»؛ «پشتیبانی مالی و قانونی»؛ «حمایتهای مالی».
نقاط ضعف این سند نیز عبارتند از: «کمبود نوآوری»؛ «توجه به ریسکها و چالشهای نوآوری»؛ «نقص در زیرساختهای فنی»؛ «پایداری و نگهداری»؛ «تمرکز بر مسائل اجرایی»؛ «مشکلات اداری و بوروکراسی»؛ «نقص در تعامل بین المللی»؛ «توجه به استانداردهای جهانی ب قانونی و حقوقی».
نقاط قوت سند ملی هوش مصنوعی
رویکرد جامع و فراگیر: سند ملی هوش مصنوعی ایران دارای یک برنامه جامع و استراتژیهای مشخص برای توسعه هوش مصنوعی در کشور است.
تعامل بینبخشی: تعامل و همکاری بین بخشهای مختلف دولتی و خصوصی در تدوین این سند نشان دهنده یک رویکرد جامع و همگرایانه است.
تمرکز بر آموزش و پرورش: این برنامهها شامل تحقیقات، توسعه فناوری، آموزش و پرورش و استفاده از هوش مصنوعی در صنایع مختلف است.
توسعه منابع انسانی: تاکید بر آموزش و پرورش نیروی انسانی ماهر در زمینه هوش مصنوعی از نقاط قوت برجسته این سند است. این امر شامل برنامههای آموزشی در سطوح مختلف تحصیلی و ایجاد دورههای تخصصی میشود.
برنامههای آموزشی گسترده: سند به برنامههای آموزشی و کارگاههای عملی برای توسعه مهارتهای عملی و تئوری در حوزه هوش مصنوعی توجه ویژه دارد.
پشتیبانی مالی: ارائه تسهیلات مالی و ایجاد صندوقهای حمایتی برای شرکتها و استارتاپهای فعال در زمینه هوش مصنوعی از نقاط قوت دیگر این سند است.
چارچوب قانونی و حقوقی: تدوین قوانین و مقررات مناسب برای حمایت از نوآوری و حفاظت از دادهها نیز به توسعه هوش مصنوعی کمک میکند.
نقاط ضعف سند ملی هوش مصنوعی
کمبود نوآوری: علی رغم تلاش برای توسعه هوش مصنوعی، سند ممکن است تمرکز کافی بر نوآوری و خلاقیت نداشته باشد و بیشتر به مسائل تکنیکی و فنی پرداخته باشد.
غفلت از ریسکها: کمبود برنامههای مشخص مدیریت ریسک و مقابله با ریسکها و چالشهای احتمالی در مسیر نوآوری نیز میتواند به عنوان یک نقطه ضعف محسوب شود.
کمبود زیرساختهای فنی: یکی از نقاط ضعف ممکن است کمبود زیرساختهای لازم برای پیاده سازی برنامههای هوش مصنوعی در سراسر کشور باشد. این شامل زیرساختهای فناوری اطلاعات، شبکههای ارتباطی و مراکز داده است.
پایداری و نگهداری: مسئله پایداری و نگهداری از زیرساختهای ایجاد شده نیز ممکن است به عنوان یک چالش مطرح شود.
تمرکز بر مسائل اجرایی: یکی از نقاط ضعف میتواند عدم توجه کافی به مسائل اجرایی و عملیاتی در پیاده سازی برنامههای هوش مصنوعی باشد. این شامل برنامههای نظارتی و ارزیابی نیز میشود.
مشکلات اداری و بوروکراسی: پیچیدگیهای اداری و بوروکراسی نیز ممکن است از عوامل کندکننده در اجرای برنامههای تدوین شده باشد.
نقص در تعامل بین المللی: عدم همکاریهای بین المللی: کمبود همکاریها و مشارکتهای بین المللی در حوزه هوش مصنوعی میتواند یکی از نقاط ضعف این سند باشد. این امر شامل تبادل دانش و فناوری با دیگر کشورها و بهره گیری از تجارب بین المللی است.
توجه به استانداردهای جهانی: عدم تطابق کامل با استانداردهای جهانی و قوانین بین المللی نیز میتواند به عنوان یک ضعف در سند محسوب شود.
چالشهای اجرای سند ملی هوش مصنوعی
برخی از چالشها در مسیر پیادهسازی سند ملی هوش مصنوعی عبارتند از:
چالش پذیرش عمومی و اجتماعی: یکی از چالشهای اساسی مسئله پذیرش اجتماعی فناوریهای نوین است. در سناریوهایی که هوش مصنوعی بهطور گسترده در جامعه حضور دارد، میزان پذیرش عمومی و اعتماد به این فناوری اهمیت بیشتری پیدا میکند.
چالشهای قانونی و تنظیمگری: با توجه به پیشرفت سریع فناوری، تنظیمگریهای قانونی در زمینه حاکمیت داده و ملاحظات اخلاقی هوش مصنوعی ممکن است نیازمند بازنگریهای مداوم باشند. این چالش در سناریوهایی که بر مقررات شدید دولتی و حاکمیت ملی تاکید دارند، برجستهتر است.
چالشهای زیرساختی و تامین مالی: یکی از عوامل کلیدی موفقیت هرگونه سیاستگذاری فناوری، تامین منابع مالی و زیرساختهای لازم است. سناریوهایی که به کمبود زیرساختهای فنی و مالی میپردازند، بر ضرورت سرمایهگذاری و توسعه زیرساختهای لازم تاکید میکنند.
چالشهای همکاری بینالمللی: در برخی از سناریوها که به تعاملات جهانی و همکاری بینالمللی برای رشد سریعتر هوش مصنوعی توجه دارند، محدودیتهای سیاسی و اقتصادی کشور میتواند مانع از دستیابی به اهداف سند شود.
چالشهای آموزشی و نیروی انسانی: تربیت و آموزش نیروی متخصص در حوزه هوش مصنوعی یکی دیگر از چالشهای اصلی مطرح شده است. در سناریوهایی که توسعه سریع فناوری و بومیسازی هوش مصنوعی در اولویت قرار دارد، کمبود نیروی انسانی ماهر میتواند به عنوان یک مانع جدی تلقی شود.
سخن پایانی
سند ملی هوش مصنوعی ایران در تیرماه ۱۴۰۳ با هدف تعیین مسیر توسعه و استفاده هوش مصنوعی در کشور ابلاغ شد. این سند که به عنوان راهبرد ملی در حوزه هوش مصنوعی طراحی شده است، تاکنون با نقدهایی در حوزههای خطمشیگذاری، نگاشت نهادی و سازوکارهای اجرایی مواجه شده است. از جمله چالشهای مطرحشده میتوان به ابهامات در تعیین مسوولیتها، ضعف در طراحی ساختار اجرایی و عدم همسویی با قانون برنامه هفتم توسعه اشاره کرد. همچنین رویکرد ایستا و غیرفعالانه سند به جای رویکرد فوق فعال و آیندهنگر و مبتنی بر تحول سریع فناوری نیز از جمله نگرانیهای کارشناسان هستند.
فهرست منابع
مهدیخانی، سهیل. (۱۴۰۳). تحلیل سند ملی هوش مصنوعی ایران. سیویلیکا.
کاظمی، محمدرضا. (۱۴۰۳). تحلیل مدلهای زبانی از سند ملی هوش مصنوعی. روزنامه دنیای اقتصاد.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
