دانشگاه دیجیتال (Digital University) الگوی نوینی از آموزش عالی است که با بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال، فرایندهای آموزشی، پژوهشی، مدیریتی و خدماتی را بهصورت هوشمند، یکپارچه و دادهمحور مدیریت میکند. این رویکرد، زمینه ارتقای کیفیت آموزش، توسعه نوآوری و افزایش دسترسی به خدمات دانشگاهی را فراهم میسازد. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، دانشگاه دیجیتال مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
تعریف دانشگاه دیجیتال
دانشگاه دیجیتال از دیدگاه علمی، مؤسسه آموزش عالی است که با استفاده راهبردی از فناوریهای دیجیتال، تمامی فعالیتهای آموزشی، پژوهشی، مدیریتی و خدماتی خود را بهصورت یکپارچه، هوشمند و دادهمحور برنامهریزی، اجرا و ارزیابی میکند. در این الگو، فناوری بهعنوان ابزاری برای ارتقای کیفیت، افزایش کارایی و بهبود تجربه ذینفعان به کار گرفته میشود.
دانشگاه دیجیتال به محیطی اطلاق میشود که در آن سامانههای مدیریت یادگیری، کتابخانههای دیجیتال، خدمات الکترونیکی، تحلیل دادههای آموزشی، هوش مصنوعی و ابزارهای ارتباطی هوشمند، از فرایندهای آموزشی و مدیریتی پشتیبانی میکنند. این رویکرد، امکان یادگیری انعطافپذیر، مدیریت کارآمد منابع و تعامل مؤثر میان دانشجویان، اعضای هیئتعلمی و مدیران را فراهم میسازد.
دانشگاه دیجیتال، دانشگاهی است که مبتنی بر فناوریهای دیجیتال، نظام مدیریتی و یادگیری خود را با رویکردی اکوسیستمی متحول نموده است. این دانشگاه با خلق تجربهای جذاب برای ذینفعانش به عملکردی عالی دست پیدا میکند.
از منظر مفهومسازی، دانشگاه دیجیتال الگویی برای بازآفرینی آموزش عالی در عصر تحول دیجیتال است. در این الگو، یادگیری، پژوهش، نوآوری و خدمات دانشگاهی بر پایه فناوری، داده و تعاملات هوشمند توسعه مییابد. بنابراین، دانشگاه دیجیتال تنها به دیجیتالی کردن خدمات محدود نیست، بلکه به ایجاد محیطی نوآور، یادگیرنده و چابک برای پاسخگویی به نیازهای جامعه و اقتصاد دانشبنیان اشاره دارد.
مقایسه دانشگاه دیجیتال و سنتی
دانشگاه سنتی، نهادی و متمرکز است در حالیکه دانشگاه جدید به سوی تمرکززدایی و شخصیشدن حرکت میکند.
از منظر الگوی کسب دانش، دانشگاه سنتی مبتنی بر راهنمایی و هدایت رسمی است. دورهها بر مبنای دروس مشخص و معینشده همشکل هستند و تعلیم محتوا و دروس مشخص است. در حالیکه دانشکاه جدید برمبنای روشهای خودآموزی دانشجویان است.
رشتهها و برنامهها و دروس با هدفهای روشن و دائم در حال تغییر هستند. دروس تماماً انتخابی و بر مبنای نوع تقاضای دانشجو است و به سواد دیجیتال کمک میکند.
از منظر آموزش و مدیریت، دانشگاه سنتی اقتدارگرا، از بالا به پایین و سلسلهمراتبی است. در حالیکه در دانشگاه جدید، آموزش و مدیریت با رویکردی پایین به بالا و دانشحو مدار طراحی و سازماندهی شده است. این دانشگاه بر مبنای بازده، بروندادها و وظیفهمحوری استوار است.
در مجموع این شیوه از نظام آموزش عالی که با کمک فناوری صورت میگیرد با عنوان دانشگاه دیجیتال شناخته میشود. در این نظام جدید آموزش عالی دستیابی به دانشگاه نسل سوم (دانشگاه کارآفرین) و دانشگاه نسل چهارم قابل حصول است. همچنین گامی بلند در راستای پیوند صنعت و دانشگاه میباشد.
ابر دانشگاه
در عصر دیجیتال، آموزگار، چهاردیواری کلاس درس، تدریس کردن، جزوههای آموزشی و عدهای از جوانان به نام دانشجو که پای صحبت استاد مینشینند بیمعنا است. استاد نقش مشاور و تسهیلگر و فراهمکننده نرمافزارها و فهرست منابعی را دارد که به شیوه نامحدودی در شبکهها موجود است.
الگوی آموزشی پستمدرن مبتنی بر نگرش تمرکززدایی است که بر تولید دانش به جای صرف دانش استوار است. در عصر صنعتی مبادله مصنوعات و کالاها اساس مبادلات بود، اما در عرص فراصنعتی، مبادله نماید یا مبادله نمادها اساس تمام دادوسندها است. بهدیگر سخن نشانه در نظام مبادلات جانشین کالا شده است. در نتیجه اقتصاد امروز بیش از آنکه مادی باشد نمادی است.
دانشگاه دیجیتال برخلاف دانشگاههای سنتی قرن بیستم برمبنای اصول بدون مکان بودن توسعه و گسترش مییابد. این بر مجازی بودن و منابع لایتنهایی اطلاعات جهان پستمدرن استوار است. از این رو دانشگاه دیگر آن چیزی نیست که تاکنون میشناختیم. دانشگاه هزاره سوم یک «ابر دانشگاه» است.
تحول دیجیتال نظام آموزش عالی
تاثیر فناوری دیجیتال به مراتب گستردهتر و سریعتر از تحولات صنعت چاپ است. اگر صنعت چاپی و حملونقل زمینه ظهور عصر مدرن را در طول چند قرن فراهم نمود، انقلاب دیجیتال در کمتر از یک دهه زمینه پیدا عصر فرامدرن را فراهم کرد.
تحول دیجیتال و پیدایش دانشگاه پستمدرن به بررسی این تحول در آموزش عالی از دیدگاه معرفتشناختی و آموزش اختصاص دارد. در چنین فضایی مفهوم دانشگاه، آموزش، کلاس درس و یادگیری به شیوه مرسوم، دیگر کارکرد و معنایی ندارد.
احساس بحران در آموزش عالی ناشی از ویران شدن سنتهایی است که نمیتوانند در مقابل انقلاب دیجیتال مقاومت کنند. جوهر مفهوم دانشگاه دیجیتال بر چند گزاره ساده استوار است:
- معماری ارتباطات دیجیتال فهم تازهای از مفهوم «فضای دانش» را میطلبد.
- فلسفه تحول دیجیتال اساس و ماهیت نظام آموزش عالی را تغییر میدهد.
- مفهوم «ابردانش»، مرزهای دانش را به ابعاد و جهتهای غیرقابل پیشبینی سوق میدهد.
این نظریه و طرز تلقی غالباً در واژه فرانوگرایی یا پستمدرنیسم خلاصه میشود. سرچشمه چنین ابردانشی جایی است که میتوان آن را دانشگاه دیجیتال نامید.
چالشهای آموزش عالی در عصر دیجیتال
از دیدگاه ژان بودریار «دانشگاه در حال ویران شدن است». ژان بودریار (۱۹۲۹ تا ۲۰۰۷) معروفترین و جنجالیترین نظریهپرداز پسامدرن است. این بیان تندوتیز بودریار به معنای چالش بزرگی است که ظهور عصر پستمدرن در مقابل آموزش عالی نهاده است.
به اعتقاد کارل راسکه ظهور آموزش و یادگیری دیجیتال یا رایانهمدار تحول تازهای است که نباید به عنوان تجربهای درونی در محیط آموزشی نگریسته شود بلکه تغییری اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است. آموزش عالی ناگذیر باید پاسخ مناسبی برای رویارویی با چالشهای عصر فرامدرن فراهم کند. زیستن در زمانه دیجیتال و ارتباطات شبکهای یا به تعبیر بهتر «عصر دانش»، شرط دوره پستمدرن است.
چالشهای آموزش عالی در عصر دیجیتال
راسکه معتقد است همانطور که اختراع صنعت چاپ و گسترش سواد، کلیسای کاتولیک را وادار به پذیرش تحولات فرهنگی و آموزشی ناشی از فناوری کرد، اقتصاد و آموزش دیجیتال نیز به همان نسبت ما را وادار به پذیرش اصلاحات دموکراتیک در دانشگاه میکند.
با رشد و گسترش فناوری و بکارگیری آن در نهادهای آموزشی و البته آموزش عالی پسوندهایی مانند «آنلاین»، «الکترونیک» و «مجازی» به دانشگاهها اضافه شد. اکنون واژه «دانشگاه دیجیتال» جایگزین همه این موارد شده است. این تغییر واژگانی سبب تغییر ماهیت پدیده مورد بحث نشده بلکه فرایندی تکاملی را طی کرده است. معنی لغوی واژگان متفاوت هستند اما تعریف اصطلاحی آنها یکسان است و بر پدیدهای واحد اشاره دارد.
سخن پایانی
دانشگاه دیجیتال یکی از مهمترین الگوهای تحول در آموزش عالی است که با بهرهگیری از فناوریهای نوین، تمامی ابعاد آموزش، پژوهش، مدیریت و خدمات دانشگاهی را بازآفرینی میکند. این رویکرد، علاوه بر افزایش کیفیت و انعطافپذیری آموزش، زمینه توسعه پژوهشهای نوآورانه، بهبود مدیریت دانشگاه، ارتقای تجربه دانشجویان و تقویت ارتباط با صنعت و جامعه را فراهم میسازد.
دانلود پرسشنامه دانشگاه دیجیتال
منبع: اتزکویتز، هنری. مارپیچ سهگانه: رابطه دانشگاه، صنعت و دولت در عمل. نیویورک: راتلج.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
