شرکت تعاونی (Cooperative Company) نوعی بنگاه اقتصادی است که با مشارکت اعضا و با هدف تأمین نیازها و منافع مشترک آنان تشکیل میشود. تعاونیها با تأکید بر همکاری، مشارکت اقتصادی و تصمیمگیری جمعی، الگویی متفاوت از بنگاههای متعارف سرمایهمحور ارائه میکنند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «شرکت تعاونی» مفهومسازی و تعریف خواهد شد..
تعریف شرکت تعاونی
شرکت تعاونی نوعی بنگاه اقتصادی مبتنی بر مشارکت اعضا است که برای تأمین نیازها و منافع مشترک آنان تشکیل میشود. در این الگو، گروهی از افراد بهصورت داوطلبانه منابع، تواناییها یا فعالیتهای خود را در چارچوب یک سازمان مشترک به کار میگیرند تا به اهدافی دست یابند که دستیابی فردی به آنها دشوارتر یا پرهزینهتر است.
مدیریت تعاونی فرایند برنامهریزی، سازماندهی، هدایت و کنترل فعالیتهای یک سازمان تعاونی برای دستیابی به اهداف اقتصادی و اجتماعی مشترک اعضا است. مدیریت در تعاونی ضمن برخورداری از اصول عمومی مدیریت، باید با ویژگیهایی مانند مالکیت مشترک، مشارکت اعضا، تصمیمگیری دموکراتیک و پاسخگویی مدیران به اعضا سازگار باشد. ازاینرو، مدیریت تعاونی علاوه بر کارایی اقتصادی، بر مشارکت، اعتماد، همکاری و تأمین منافع مشترک اعضا نیز تأکید دارد
در تعاونی، سرمایه برای ادامه فعالیت اقتصادی ضروری است، اما هدف اصلی صرفاً افزایش بازده سرمایه نیست. تأمین منافع مشترک اعضا و ایجاد سازوکاری برای مشارکت اقتصادی و اجتماعی آنها نیز اهمیت دارد. از این منظر، تعاونی را میتوان الگویی میان فعالیت اقتصادی و مشارکت جمعی دانست.
اصول و ویژگیهای شرکت تعاونی
ویژگی متمایز تعاونی در مقایسه با بسیاری از شرکتهای سرمایهمحور، جایگاه اعضا در مالکیت و اداره سازمان است. اعضا تنها سرمایهگذار نیستند و معمولاً در فعالیت، استفاده از خدمات و تصمیمگیریهای تعاونی نیز مشارکت دارند. بنابراین همکاری، خودیاری، مسئولیت مشترک و مشارکت اعضا از اصول اساسی این نوع سازمان محسوب میشوند. شرکتهای تعاونی ممکن است از نظر حوزه فعالیت، اندازه و ساختار حقوقی متفاوت باشند، اما در بیشتر آنها مجموعهای از اصول مشترک مشاهده میشود:
- عضویت داوطلبانه
- مالکیت و مشارکت اعضا
- کنترل و تصمیمگیری دموکراتیک
- خودیاری و همکاری متقابل
- مشارکت اقتصادی اعضا
- توجه به منافع مشترک
- استقلال و مسئولیتپذیری
- اهمیت عامل انسانی در کنار سرمایه
یکی از مهمترین ویژگیهای تعاونی، مشارکت اعضا در اداره آن است. در الگوی کلاسیک تعاون، قدرت تصمیمگیری صرفاً تابع میزان سرمایه نیست و اصل مشارکت دموکراتیک اعضا اهمیت ویژهای دارد. همین ویژگی، ساختار حکمرانی تعاونی را از بسیاری از شرکتهای تجاری متعارف متمایز میکند.
انواع شرکتهای تعاونی
تعاونیها براساس نیاز اعضا و حوزه فعالیت میتوانند اشکال گوناگونی داشته باشند. برخی از مهمترین زمینههای فعالیت تعاونیها عبارتاند از:
- تعاونی تولید، توزیع و مصرف
- تعاونی مسکن
- تعاونی کشاورزی
- تعاونی اعتبار
- تعاونی حملونقل
- تعاونی خدمات
- تعاونیهای تأمین و فروش
تعاونی روستایی نوعی سازمان تعاونی است که با مشارکت اعضای جامعه روستایی و با هدف تأمین نیازهای مشترک اقتصادی، تولیدی و خدماتی آنان تشکیل میشود. این تعاونیها میتوانند در زمینههایی مانند تأمین نهادههای کشاورزی، تولید و بازاریابی محصولات، خرید و فروش گروهی، ارائه خدمات موردنیاز اعضا و بهبود قدرت اقتصادی تولیدکنندگان روستایی فعالیت کنند.
در نظام حقوقی ایران، تعاونیهای تولید و تعاونیهای توزیع دو گروه اساسی در طبقهبندی قانونی تعاونیها هستند. تعاونی تولید با فعالیتهایی مانند کشاورزی، دامداری، صنعت و دیگر فعالیتهای تولیدی ارتباط دارد، درحالیکه تعاونی توزیع بیشتر بر تأمین نیاز اعضا، تهیه و توزیع کالا و خدمات و کاهش هزینههای مرتبط تمرکز دارد.
تشکیل و ثبت شرکت تعاونی در ایران
تشکیل شرکت تعاونی با گردهمآمدن افراد واجد شرایط و توافق آنها درباره هدف و حوزه فعالیت آغاز میشود. در مرحله نخست، مؤسسان باید موضوع فعالیت، اهداف، سرمایه موردنیاز، شرایط عضویت و ساختار اولیه تعاونی را مشخص کنند. تهیه طرح فعالیت یا طرح توجیهی نیز میتواند برای نشاندادن ضرورت و امکانپذیری اقتصادی تشکیل تعاونی موردنیاز باشد.
پس از انجام اقدامات مقدماتی، فرایندهایی مانند تدوین اساسنامه، پذیرش اعضا، تأمین سرمایه اولیه، تشکیل نخستین مجمع عمومی، انتخاب ارکان تعاونی و طی مراحل قانونی ثبت انجام میشود. بسته به موضوع فعالیت، دریافت مجوز از دستگاه تخصصی مربوط نیز ممکن است ضرورت داشته باشد.
جزئیات اداری ثبت تعاونی، مدارک موردنیاز و شیوه انجام مراحل قانونی ممکن است با تغییر قوانین و سامانههای دولتی تغییر کند. بنابراین برای اقدام عملی جهت تأسیس تعاونی باید آخرین مقررات و دستورالعملهای مراجع رسمی حوزه تعاون و ثبت شرکتها بررسی شود.
ساختار شرکت تعاونی
شرکت تعاونی دارای ساختاری سازمانیافته برای مالکیت، تصمیمگیری و نظارت است. اعضا هسته اصلی تعاونی را تشکیل میدهند و از طریق مجمع عمومی در تصمیمهای اساسی شرکت مشارکت میکنند. مجمع عمومی درباره موضوعاتی مانند انتخاب هیئتمدیره و بازرسان، بررسی گزارشهای مالی و عملکردی و سایر مسائل مهم تعاونی تصمیمگیری میکند.
هیئتمدیره مسئول اداره امور و اجرای تصمیمهای شرکت در چارچوب قانون و اساسنامه است و بازرسان نیز بر عملکرد مدیران و رعایت مقررات نظارت دارند. حدود اختیارات، نحوه انتخاب و مدت فعالیت این ارکان براساس قوانین و اساسنامه تعاونی تعیین میشود. این ساختار با هدف مشارکت اعضا، پاسخگویی مدیران و حفاظت از حقوق اعضا شکل گرفته است.
سرمایه تعاونی عمدتاً از مشارکت اعضا و سایر منابع مجاز تأمین میشود. اعضا با پذیرش شرایط عضویت و مشارکت در سرمایه، در مالکیت تعاونی سهیم میشوند؛ بااینحال، رابطه میان سرمایه و قدرت تصمیمگیری در تعاونی با شرکتهای سرمایهمحور تفاوت دارد. عضویت همچنین با مسئولیتهایی مانند رعایت اساسنامه، انجام تعهدات مالی و پذیرش تصمیمهای قانونی ارکان شرکت همراه است.
فعالیت تعاونیها در ایران تابع قوانین و مقررات حوزه تعاون است که موضوعاتی مانند تشکیل، عضویت، سرمایه، مجامع عمومی، هیئتمدیره، بازرسی، ادغام و انحلال را پوشش میدهد. تعاونیها میتوانند با اهدافی مانند ایجاد فعالیت اقتصادی مشترک، اشتغال، کاهش هزینهها، افزایش قدرت خرید یا فروش و تقویت مشارکت اقتصادی و اجتماعی اعضا تشکیل شوند.
سخن پایانی
شرکت تعاونی یکی از الگوهای سازماندهی فعالیتهای اقتصادی است که بر مشارکت اعضا، مالکیت مشترک و تأمین منافع جمعی استوار است. تعاونیها میتوانند در حوزههای گوناگونی مانند تولید، توزیع، مصرف، مسکن، کشاورزی، حملونقل و خدمات فعالیت کنند و به محیط روستایی محدود نیستند. ویژگی مهم این شرکتها نقش مستقیم اعضا در تأمین سرمایه، استفاده از خدمات و مشارکت در تصمیمگیریهای سازمان است. از منظر مدیریت نیز موفقیت تعاونیها به عواملی مانند مشارکت مؤثر اعضا، شفافیت، اعتماد، مدیریت حرفهای و سازوکارهای مناسب حکمرانی وابسته است. بنابراین شرکتهای تعاونی را میتوان الگویی برای پیوند فعالیت اقتصادی با مشارکت جمعی دانست که در صورت برخورداری از مدیریت کارآمد، ظرفیت مناسبی برای ایجاد ارزش اقتصادی و تأمین نیازهای مشترک اعضا دارند.
منبع: جانسون، دیوید. دانشنامه جهانی صنایع. گیل.
سوالات متداول
خیر. شرکت تعاونی به مناطق روستایی یا فعالیتهای کشاورزی محدود نیست و میتواند در بخشهای مختلف اقتصادی و خدماتی تشکیل شود. تعاونیهای تولید، توزیع، مصرف، مسکن، حملونقل، خدمات و کشاورزی نمونههایی از انواع تعاونیها هستند. تعاونی روستایی تنها یکی از اشکال تعاونی است که عمدتاً برای تأمین نیازهای اقتصادی و خدماتی اعضای جوامع روستایی و فعالان بخش کشاورزی شکل میگیرد.
خیر. تعاونی (Cooperative) یک الگوی شناختهشده برای سازماندهی فعالیتهای اقتصادی در سراسر جهان است و در بسیاری از کشورها سابقه طولانی دارد. اساس این الگو بر مشارکت اعضا، مالکیت مشترک و تصمیمگیری جمعی استوار است. تعاونیها در حوزههایی مانند کشاورزی، بانکداری و اعتبار، مسکن، خردهفروشی، تولید و خدمات فعالیت میکنند؛ بااینحال، قالب حقوقی، قوانین ثبت، شیوه اداره و مقررات تعاونیها در کشورهای مختلف یکسان نیست.
تغییر قالب حقوقی شرکت تعاونی به شرکت سهامی یا سایر انواع شرکتها، یک تغییر ساده در اساسنامه یا نام شرکت نیست؛ زیرا تعاونی از نظر مالکیت، شیوه تصمیمگیری و حقوق اعضا ساختار ویژهای دارد. امکان چنین تغییری به قوانین و مقررات جاری و طی مراحل قانونی مربوط به تغییر یا خاتمه شخصیت حقوقی تعاونی وابسته است. بنابراین در موارد عملی باید آخرین مقررات حوزه تعاون و ثبت شرکتها بررسی شود و نمیتوان تبدیل مستقیم تعاونی به شرکت سهامی را در همه موارد مفروض دانست.
شرکت تعاونی را نباید ذاتاً یک شرکت دولتی دانست. تعاونی بر مالکیت و مشارکت اعضا استوار است و اعضا در سرمایه و اداره آن نقش دارند. در ایران، بخش تعاون در کنار بخشهای دولتی و خصوصی بهعنوان یکی از بخشهای اقتصادی شناخته میشود؛ بنابراین از نظر حقوقی بهتر است شرکت تعاونی را صرفاً «شرکت خصوصی» یا «شرکت دولتی» ننامیم. البته دولت میتواند از بخش تعاون حمایت کند یا در چارچوب قوانین با آن تعامل داشته باشد، اما این امر بهخودیخود تعاونی را به شرکت دولتی تبدیل نمیکند.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
