شرکت دانشبنیان (Knowledge-Based Company) بنگاهی است که فعالیت و مزیت رقابتی آن بر خلق، توسعه و تجاری‌سازی دانش، فناوری و محصولات یا خدمات نوآورانه استوار است. این شرکتها در توسعه فناوری، تجاری‌سازی دستاوردهای علمی، اشتغال‌زایی تخصصی و حرکت به سوی اقتصاد دانشبنیان نقش مهمی دارند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «شرکت دانشبنیان» مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.
تعریف شرکت دانشبنیان
در ادبیات مدیریت و اقتصاد نوآوری، شرکت دانشبنیان را می‌توان بنگاهی دانست که بخش مهمی از خلق ارزش، مزیت رقابتی و فعالیت اقتصادی آن بر دانش تخصصی، فناوری، تحقیق‌وتوسعه و دارایی‌های دانشی استوار است.
در ایران، «شرکت دانشبنیان» علاوه بر این مفهوم عمومی، یک عنوان قانونی و حمایتی است. مبنای شکل‌گیری این نظام، قانون حمایت از شرکتها و مؤسسات دانشبنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات و مقررات اجرایی و ارزیابی مرتبط با آن است. در این چارچوب، صرفاً داشتن نیروی متخصص، استفاده از فناوری، فعالیت پژوهشی یا حتی نوآور بودن برای دانشبنیان محسوب شدن کافی نیست؛ شرکت باید محصول یا خدمت واجد شرایط و معیارهای تعیین‌شده در نظام ارزیابی را داشته باشد و پس از ارزیابی رسمی تأیید شود.
بنابراین «دانشبنیان» در نظام حقوقی ایران نوع ثبتی شرکت مانند سهامی خاص یا مسئولیت محدود نیست، بلکه وصفی است که پس از احراز شرایط به یک شرکت یا مؤسسه واجد صلاحیت تعلق می‌گیرد. این تمایز اهمیت زیادی دارد. ممکن است یک شرکت از دیدگاه علمی کاملاً دانشبنیان یا دانش‌بَر باشد، اما شرایط دریافت تأییدیه دانشبنیان در ایران را نداشته باشد؛ همان‌طور که معیارهای قانونی نیز با اهداف سیاست‌گذاری و حمایت از فناوری طراحی می‌شوند و الزاماً تعریف نظری بنگاه دانشبنیان در ادبیات مدیریت نیستند.
شرکتهای دانشبنیان در دنیا
در متون انگلیسی از اصطلاحاتی مانند زیر برای شرکتهای دانشبنیان بهکار می‌روند:
- Knowledge-Based Firm
- Knowledge-Based Company
- Knowledge-Intensive Firm
- Knowledge Enterprise
بااینحال، این اصطلاحات کاملاً مترادف نیستند. برای نمونه، «بنگاه دانش‌بَر» بیشتر به شدت استفاده از دانش در فعالیت اقتصادی اشاره دارد، درحالیکه «بنگاه دانشبنیان» بر نقش دانش به‌عنوان پایه اصلی خلق ارزش تأکید می‌کند.
چنین شرکت‌هایی در دنیا وجود دارند؛ اما نه لزوماً با همان تعریف و نظام صدور تأییدیه که در ایران با عنوان «شرکت دانشبنیان» شناخته میشود. در ادبیات بین‌المللی، بنگاه‌ها براساس مفاهیمی مانند دانش‌بَر بودن، شدت تحقیق‌وتوسعه، فناوری پیشرفته و نوآوری مطالعه و طبقه‌بندی می‌شوند.
موسسه OECD نیز برای مطالعه بنگاه‌ها و اقتصاد نوآوری از مفاهیمی مانند شرکت نوآور، فعالیتهای نوآورانه و فعالیتهای دانش‌بَر استفاده می‌کند. راهنمای اسلو نیز «بنگاه نوآور» را براساس تحقق نوآوری در محصول یا فرایند کسبوکار طی دوره مورد بررسی تعریف می‌کند. البته OECD تأکید می‌کند که نوآوری در شرکتهای بسیار متفاوت، از بنگاه‌های کوچک تا شرکتهای بزرگ چندملیتی، قابل مطالعه است و یک شکل حقوقی خاص برای «شرکت نوآور» مفروض نمی‌گیرد.
بنابراین Knowledge-Based Firm یک مفهوم بین‌المللی است، اما «شرکت دانشبنیان» ایرانی یک صورت نهادی و حقوقی خاص از سیاست حمایت از شرکتهای فناور نیز هست. کشورهای دیگر ممکن است همین گروه از بنگاه‌ها را تحت برنامه‌های حمایت از شرکتهای فناور، نوآور، تحقیق‌وتوسعه‌محور، اسپین‌آف دانشگاهی یا بنگاه‌های دانش‌بَر شناسایی و حمایت کنند، بدون آنکه دقیقاً گواهی یا عنوانی معادل «دانشبنیان» ایران داشته باشند.
شرکت دانشبنیان و پارک علم و فناوری
شرکت دانشبنیان و شرکت مستقر در پارک علم و فناوری دو مفهوم متفاوت‌اند. دانشبنیان بودن ویژگی و وضعیت یک بنگاه است، درحالیکه پارک علم و فناوری بخشی از زیرساخت و زیست‌بوم نوآوری است. بنابراین استقرار در پارک به‌خودی‌خود یک شرکت را دانشبنیان نمی‌کند و یک شرکت دانشبنیان نیز الزاماً نباید در پارک علم و فناوری مستقر باشد.
این تفکیک در سطح بین‌المللی نیز روشن است. انجمن بین‌المللی پارکهای علم و فناوری (IASP)، پارک علم را سازمانی می‌داند که جریان دانش و فناوری میان دانشگاه‌ها، مراکز تحقیق‌وتوسعه، شرکتها و بازار را تسهیل و از ایجاد و رشد شرکتهای نوآور از طریق سازوکارهایی مانند مراکز رشد و شرکتهای زایشی حمایت می‌کند. بنابراین پارک محیط و نهاد پشتیبان نوآوری است، نه یک طبقه از شرکتها.
یک شرکت میتواند همزمان دانشبنیان و مستقر در پارک باشد؛ میتواند دانشبنیان باشد و خارج از پارک فعالیت کند؛ یا در پارک مستقر باشد ولی هنوز شرایط لازم برای دریافت تأییدیه دانشبنیان را کسب نکرده باشد.
شرکت دانشبنیان و استارتاپ‌ها
استارتاپ (Startup) و شرکت دانشبنیان مترادف نیستند. استارتاپ معمولاً یک کسبوکار جوان است که در شرایط عدم‌قطعیت در پی توسعه و آزمون یک مدل کسبوکار و دستیابی به رشد است؛ درحالیکه دانشبنیان بودن به ماهیت دانش و فناوری موجود در فعالیت، محصول یا خدمت و در ایران به احراز معیارهای قانونی مربوط میشود.
بنابراین یک استارتاپ نرم‌افزاری، زیست‌فناوری یا تجهیزات پزشکی ممکن است پس از رسیدن محصول به شرایط لازم، دانشبنیان نیز شناخته شود؛ اما هر استارتاپی دانشبنیان نیست. از سوی دیگر، شرکت دانشبنیان الزاماً استارتاپ نیست و ممکن است شرکتی باسابقه، دارای ساختار سازمانی تثبیت‌شده و تعداد زیادی نیروی انسانی باشد.
پژوهش‌های OECD نیز میان استارتاپ، شرکت دانش‌بَر، شرکت نوآور و شرکت دارای رشد بالا تمایز قائل می‌شوند؛ حتی شرکتهای دارای رشد بالا الزاماً استارتاپ یا فناوری‌محور نیستند.
شرکت دانشبنیان و شرکتهای کوچک و متوسط
شرکتهای کوچک و متوسط (SMEs) براساس اندازه بنگاه تعریف می‌شوند، درحالیکه دانشبنیان بودن به ماهیت دانش، فناوری و فعالیت شرکت مربوط است. بنابراین این دو طبقه‌بندی بر دو محور متفاوت استوارند و نباید شرکت دانشبنیان را مترادف شرکت کوچک و متوسط دانست.
بخش بزرگی از کسب‌وکارهای فناور و نوآور ممکن است در مراحل اولیه در گروه شرکتهای کوچک و متوسط قرار گیرند، اما شرکت دانشبنیان میتواند با رشد فعالیت به یک بنگاه بزرگ تبدیل شود و همچنان ماهیت دانشبنیان خود را حفظ کند. در مقابل، میلیون‌ها شرکت کوچک و متوسط در حوزه‌های سنتی فعالیت دارند و الزاماً دانشبنیان نیستند. حتی تعریف SME نیز در کشورهای مختلف یکسان نیست و معمولاً شاخص‌هایی مانند تعداد کارکنان، فروش یا گردش مالی در تعیین اندازه بنگاه به کار میرود.
البته ارتباط این دو حوزه مهم است. شرکتهای کوچک و متوسط سهم قابل‌توجهی در فعالیتهای نوآورانه دارند و به دلیل انعطاف‌پذیری می‌توانند در تجاری‌سازی دانش و پاسخ‌گویی به بازارهای تخصصی نقش مؤثری داشته باشند. OECD نیز بر نقش SMEs در نوآوری و ورود ایده‌های جدید به بازار تأکید کرده است.
تفاوت شرکت دانشبنیان، فناور و نوآور
«نوآور بودن» مفهومی گسترده‌تر از دانشبنیان بودن است. براساس راهنمای اسلو، نوآوری میتواند محصول یا فرایند کسبوکاری جدید یا بهبود‌یافته‌ای باشد که به‌طور معناداری با وضعیت پیشین شرکت تفاوت دارد و وارد استفاده یا بازار شده باشد؛ بنابراین نوآوری الزاماً مستلزم فناوری پیشرفته نیست.
«فناور» نیز عموماً به بنگاهی اشاره دارد که فناوری نقش محوری در محصول، فرایند یا مزیت رقابتی آن دارد. در مقابل، «دانشبنیان» در کاربرد قانونی ایران مستلزم احراز معیارهای مشخص نظام ارزیابی است. بنابراین می‌توان شرکتی نوآور داشت که دانشبنیان نباشد، شرکتی فناور داشت که هنوز تأییدیه دانشبنیان نگرفته باشد و شرکتی داشت که هر سه ویژگی را همزمان داشته باشد.
روش تأسیس شرکت دانشبنیان
اصطلاح «تأسیس شرکت دانشبنیان» ممکن است این تصور نادرست را ایجاد کند که در زمان ثبت شرکت می‌توان نوع شرکت را «دانشبنیان» انتخاب کرد. در ایران ابتدا یک شرکت یا مؤسسه به شکل قانونی تأسیس میشود و سپس، در صورت برخورداری از شرایط لازم، برای ارزیابی دانشبنیان اقدام می‌کند. بنابراین دانشبنیان یک قالب حقوقی مستقل برای ثبت شرکت نیست.
مسیر کلی را می‌توان چنین خلاصه کرد:
ایده و دانش فنی ← تشکیل تیم و توسعه محصول ← ثبت شرکت ← توسعه محصول یا خدمت فناورانه واجد شرایط ← درخواست ارزیابی ← بررسی معیارهای دانشبنیان ← تأیید شرکت ← استفاده از حمایت‌های مربوط
در نتیجه، صرف داشتن ایده، مقاله، اختراع، مدرک دانشگاهی یا اعضای هیئت علمی برای دانشبنیان شدن یک شرکت کفایت نمی‌کند. محور اصلی، فعالیت واقعی شرکت و احراز معیارهای تعیین‌شده برای محصولات و خدمات آن است. همچنین بهتر است میان ثبت شرکت و دریافت تأییدیه دانشبنیان تفکیک شود؛ اولی فرایندی حقوقی برای ایجاد شخصیت حقوقی و دومی فرایند ارزیابی صلاحیت برای قرار گرفتن در نظام دانشبنیان کشور است.
سخن پایانی
شرکتهای دانشبنیان حلقه پیوند میان دانش، فناوری و فعالیت اقتصادی هستند و با تبدیل ایده‌ها و دستاوردهای علمی به محصولات و خدمات قابل عرضه، زمینه تجاری‌سازی دانش را فراهم میکنند. اهمیت این شرکتها تنها به برخورداری از فناوری محدود نیست، بلکه توانایی یادگیری، نوآوری مستمر، توسعه سرمایه انسانی و ایجاد ارزش اقتصادی از دانش، از ویژگی‌های اساسی آنها محسوب میشود. گسترش شرکتهای دانشبنیان میتواند به توسعه فناوری، شکل‌گیری کسب‌وکارهای نوآور، ایجاد فرصت‌های شغلی تخصصی و افزایش توان رقابتی صنایع کمک کند. بااینحال، موفقیت آنها به عواملی مانند دسترسی به منابع مالی، نیروی انسانی متخصص، ارتباط مؤثر با دانشگاه و صنعت، حمایت از مالکیت فکری و وجود بازار مناسب برای محصولات فناورانه وابسته است. ازاین‌رو، توسعه این شرکتها یکی از مؤلفه‌های مهم گذار از اقتصاد متکی بر منابع به اقتصاد مبتنی بر دانش و نوآوری است.
فهرست شرکتهای دانشبنیان ایران
Chase, R. L. The knowledge‐based organization: an international survey. Journal of knowledge management, 1(1), 38-49.
سوالات متداول
بله، مفهوم شرکتهای مبتنی بر دانش و فناوری در سراسر جهان وجود دارد و اصطلاحاتی مانند Knowledge-Based Firm و Knowledge-Intensive Firm برای آنها بهکار میرود. بااینحال، نظام حقوقی و اعطای عنوان رسمی «شرکت دانشبنیان» در ایران ساختار و معیارهای خاص خود را دارد. بنابراین مفهوم دانشبنیان جهانی است، اما قالب قانونی آن در همه کشورها مشابه ایران نیست.
خیر، استقرار در پارک علم و فناوری شرط دانشبنیان بودن شرکت نیست. پارکهای علم و فناوری زیرساخت و محیطی برای حمایت از شرکتهای فناور و نوآور فراهم میکنند و شرکت مستقر در پارک نیز الزاماً دانشبنیان نیست. یک شرکت میتواند همزمان دانشبنیان و عضو پارک باشد یا بدون استقرار در پارک تأییدیه دانشبنیان داشته باشد.
خیر، استارتاپ و شرکت دانشبنیان دو مفهوم متفاوت هستند و ممکن است در برخی شرکتها با یکدیگر همپوشانی داشته باشند. استارتاپ معمولاً کسبوکاری جوان در جستوجوی توسعه و رشد یک مدل کسبوکار است، درحالیکه دانشبنیان بودن به ماهیت دانشی و فناورانه فعالیت و، در ایران، احراز معیارهای قانونی مربوط است. بنابراین هر استارتاپی دانشبنیان نیست و هر شرکت دانشبنیانی نیز استارتاپ محسوب نمیشود.
خیر، شرکت کوچک و متوسط (SME) براساس اندازه بنگاه تعریف میشود، اما دانشبنیان بودن به ماهیت دانش، فناوری و فعالیت شرکت مربوط است. بسیاری از شرکتهای دانشبنیان ممکن است کوچک یا متوسط باشند، اما این دو مفهوم مترادف نیستند. یک شرکت دانشبنیان میتواند با توسعه فعالیتهای خود به یک بنگاه بزرگ نیز تبدیل شود.
در ایران «دانشبنیان» قالب مستقلی برای ثبت شرکت نیست و ابتدا باید شرکت یا مؤسسه بهصورت قانونی تأسیس شود. شرکت پس از توسعه محصول یا خدمت واجد شرایط میتواند برای ارزیابی دانشبنیان اقدام کند و در صورت احراز معیارهای مقرر، تأییدیه دریافت کند. بنابراین ثبت شرکت و دریافت عنوان دانشبنیان دو فرایند جداگانه هستند.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
