سازمان تجارت جهانی (WTO) یک نهاد بینالمللی برای تنظیم چارچوب حقوقی و نهادی تجارت میان کشورهای عضو و نظارت بر اجرای موافقتنامههای تجاری چندجانبه است. اهمیت این سازمان از نقش آن در تسهیل تجارت کالا و خدمات، تنظیم قواعد مالکیت فکری مرتبط با تجارت، مذاکرات تجاری و حل اختلافات میان اعضا ناشی میشود. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «سازمان تجارت جهانی» مفهومسازی و معرفی خواهد شد.
آشنایی با سازمان تجارت جهانی
سازمان تجارت جهانی (World Trade Organization) مهمترین نهاد بینالمللی در زمینه تنظیم قواعد تجارت چندجانبه است. این سازمان بستری فراهم میکند که دولتهای عضو درباره مقررات تجارت مذاکره کنند، اجرای تعهدات خود را مورد بررسی قرار دهند و اختلافات تجاری را در چارچوب قواعد مشترک پیگیری کنند.
ریشه شکلگیری این سازمان به موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت (GATT) بازمیگردد. گات در سال ۱۹۴۷ امضا شد و از سال ۱۹۴۸ به اجرا درآمد و برای چند دهه مهمترین چارچوب چندجانبه تنظیم تجارت کالا در جهان بود.
پس از چندین دور مذاکرات تجاری، دور اروگوئه زمینه تأسیس یک سازمان دائمی را فراهم کرد. موافقتنامه مراکش در ۱۵ آوریل ۱۹۹۴ امضا شد و سازمان تجارت جهانی از اول ژانویه ۱۹۹۵ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد. این سازمان اکنون ۱۶۶ عضو دارد و بخش بزرگی از تجارت جهانی در چارچوب قواعد آن انجام میشود.
نهاد WTO جایگزین ساده گات به معنای حذف کامل آن نیست. گات ۱۹۹۴ همچنان یکی از موافقتنامههای اصلی نظام حقوقی WTO در حوزه تجارت کالا محسوب میشود. تفاوت آن است که سازمان تجارت جهانی یک چارچوب نهادی گستردهتر برای اداره مجموعهای از موافقتنامههای تجاری ایجاد کرده است.
تفاوت WTO و GATT
موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت (General Agreement on Tariffs and Trade: GATT) در اصل یک موافقتنامه چندجانبه برای تنظیم تجارت کالا بود و ساختار آن با سازمان تجارت جهانی تفاوت داشت. سازمان تجارت جهانی یک نهاد بینالمللی دائمی است که علاوه بر تجارت کالا، مجموعه گستردهتری از موضوعات تجاری را پوشش میدهد.
گات و سازمان تجارت جهانی
مهمترین تفاوتهای این دو را میتوان چنین بیان کرد:
- گات عمدتاً بر تجارت کالا متمرکز بود؛
- WTO علاوه بر تجارت کالا، تجارت خدمات را نیز پوشش میدهد؛
- جنبههای تجاری حقوق مالکیت فکری نیز در چارچوب WTO تنظیم شدهاند؛
- WTO دارای ساختار سازمانی دائمی است؛
- نظام بررسی سیاستهای تجاری اعضا در چارچوب WTO سازمانیافتهتر است؛
- برای حل اختلافات تجاری نیز سازوکار حقوقی منسجمتری ایجاد شده است.
بنابراین گات را باید یکی از پایههای تاریخی و حقوقی نظام تجارت چندجانبه دانست، نه سازمانی که بهطور کامل از میان رفته باشد. مقررات گات ۱۹۹۴ هنوز بخشی از موافقتنامههای سازمان تجارت جهانی هستند.
اهداف و کارکردهای سازمان تجارت جهانی
هدف کلی WTO فراهمکردن چارچوبی قابل پیشبینی، شفاف و مبتنی بر قواعد برای روابط تجاری میان اعضا است. موافقتنامه تأسیس این سازمان بر ارتقای سطح زندگی، افزایش اشتغال، رشد درآمد واقعی، توسعه تجارت و استفاده بهینه از منابع در کنار توجه به توسعه پایدار تأکید دارد.
مهمترین کارکردهای سازمان تجارت جهانی عبارتاند از:
- مدیریت و اجرای موافقتنامههای تجاری WTO؛
- فراهمکردن مجمعی برای مذاکرات تجاری میان اعضا؛
- رسیدگی به اختلافات تجاری؛
- بررسی سیاستهای تجاری کشورهای عضو؛
- کمک فنی و آموزشی به کشورهای درحالتوسعه؛
- همکاری با سایر نهادهای اقتصادی بینالمللی؛
- فراهمکردن چارچوبی برای مذاکرات مربوط به الحاق اعضای جدید.
یکی از پایههای نظام WTO اصل عدم تبعیض است. این اصل از جمله در قالب رفتار دولت کاملهالوداد و رفتار ملی نمود پیدا میکند. در کنار آن، شفافیت، قابل پیشبینی بودن سیاستهای تجاری، کاهش تدریجی موانع تجارت و توجه ویژه به نیازهای کشورهای درحالتوسعه از اصول مهم این نظام هستند.
بااینحال، آزادسازی تجارت در WTO به معنای حذف فوری همه محدودیتهای تجاری نیست. موافقتنامههای سازمان در موارد مختلف امکان استفاده از تعرفهها، اقدامات حفاظتی، مقررات فنی، حمایتهای مشخص و استثناهای گوناگون را تحت شرایط معین فراهم میکنند.
ساختار و حل اختلاف در سازمان تجارت جهانی
بالاترین رکن تصمیمگیری سازمان تجارت جهانی کنفرانس وزیران است که نمایندگان همه اعضا در آن حضور دارند. در فاصله میان نشستهای وزیران، شورای عمومی بسیاری از امور سازمان را مدیریت میکند.
ساختار اصلی WTO شامل موارد زیر است:
- کنفرانس وزیران؛
- شورای عمومی؛
- شورای تجارت کالا؛
- شورای تجارت خدمات؛
- شورای جنبههای تجاری حقوق مالکیت فکری؛
- کمیتهها و گروههای تخصصی؛
- دبیرخانه سازمان تجارت جهانی.
تصمیمگیری در WTO در بسیاری از موارد بر پایه اجماع صورت میگیرد. به همین دلیل مذاکرات رسمی و غیررسمی میان اعضا نقش مهمی در دستیابی به توافق دارند.
یکی از شناختهشدهترین وظایف WTO، حلوفصل اختلافات تجاری میان اعضا است. اگر دو عضو درباره سازگاری یک اقدام تجاری با مقررات WTO اختلاف داشته باشند، موضوع میتواند ابتدا از طریق مشورت و سپس در صورت لزوم از طریق هیأتهای رسیدگی پیگیری شود.
در نظام اولیه WTO، امکان تجدیدنظرخواهی از گزارش هیأتها نزد رکن استیناف (Appellate Body) نیز پیشبینی شده است. بااینحال، این رکن در حال حاضر بهدلیل خالیبودن کرسیها قادر به رسیدگی به درخواستهای تجدیدنظر نیست. بنابراین نباید وضعیت فعلی نظام حل اختلاف را همانند دورهای توصیف کرد که رکن استیناف بهطور کامل فعال بود.
عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی
ایران در حال حاضر عضو سازمان تجارت جهانی نیست و در زمره دولتهای ناظر و متقاضی الحاق قرار دارد.
درخواست الحاق ایران در سال ۱۹۹۶ ارائه شد و کارگروه بررسی الحاق ایران در ۲۶ مه ۲۰۰۵ تشکیل شد. ایران نیز در سال ۲۰۰۹ یادداشت رژیم تجارت خارجی خود را ارائه کرد، اما فرایند الحاق تاکنون به عضویت کامل منجر نشده است.
الحاق به WTO معمولاً فرایندی چندمرحلهای است که طی آن قوانین و سیاستهای تجاری کشور متقاضی بررسی میشود و مذاکراتی درباره دسترسی به بازار کالا و خدمات صورت میگیرد. در پایان نیز شرایط عضویت باید مورد پذیرش اعضای سازمان و کشور متقاضی قرار گیرد.
بنابراین تعبیرهایی مانند «ایران در حال آمادهسازی مذاکرات نهایی عضویت است» یا پیشبینی زمان مشخص برای عضویت، بدون وجود شواهد رسمی نباید در معرفی علمی WTO استفاده شود.
اهمیت WTO در مدیریت و تجارت بینالملل
شناخت WTO برای فعالان بازاریابی بینالملل، مدیران صادرات، واردکنندگان، سیاستگذاران و دانشجویان مدیریت اهمیت زیادی دارد. بسیاری از مقررات مربوط به تعرفهها، خدمات، یارانهها، مالکیت فکری، استانداردهای تجاری و حل اختلافات بین کشورها در چارچوب موافقتنامههای این سازمان معنا پیدا میکنند.
سازمان تجارت جهانی تنها نهادی برای کاهش تعرفهها نیست؛ بلکه یک نظام حقوقی و نهادی برای مدیریت بخش بزرگی از روابط تجاری میان کشورها است. تصمیمها و تعهدات اعضا در این سازمان میتواند بر دسترسی شرکتها به بازارهای خارجی، شرایط رقابت، مقررات واردات و صادرات و راهبردهای ورود به بازارهای بینالمللی اثرگذار باشد.
سخن پایانی
سازمان تجارت جهانی یک نهاد بینالمللی برای اداره و توسعه نظام تجارت چندجانبه است که فعالیت رسمی آن همچنان ادامه دارد. این سازمان بر اجرای مجموعهای از موافقتنامههای مربوط به تجارت کالا، خدمات و جنبههای تجاری حقوق مالکیت فکری نظارت میکند و بستری برای مذاکرات، بررسی سیاستهای تجاری و حل اختلافات میان اعضا فراهم میسازد. گات نیز برخلاف تصور رایج بهطور کامل حذف نشده و گات همچنان یکی از پایههای حقوقی تجارت کالا در WTO است. ایران عضو کامل این سازمان نیست و فرایند الحاق آن همچنان باز است.
منبع: جانسون، دیوید. دانشنامه جهانی صنایع. گیل.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
