دیدگاه منبعمحور (Resource-Based View) رویکردی در مدیریت استراتژیک است که منابع و قابلیتهای درونی سازمان را مبنای دستیابی به مزیت رقابتی و عملکرد برتر میداند. اهمیت این دیدگاه در تبیین تفاوت عملکرد سازمان براساس منابع ارزشمند، کمیاب و دشوار برای تقلید و جایگزینی است. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «دیدگاه منبعمحور» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
مبانی نظری دیدگاه منبعمحور
ریشههای دیدگاه منبعمحور (RBV) را میتوان در آثار ادیت پنروز (1959) جستوجو کرد. پنروز بنگاه را مجموعهای از منابع مولد میدانست و تفاوت در نحوه استفاده از این منابع را عامل مهم رشد سازمان تلقی میکرد. این نگرش، توجه پژوهشگران را از شرایط صرفاً بیرونی بازار به ظرفیتهای درونی سازمان معطوف ساخت.
برگر ورنرفلت (1984) این اندیشه را با عنوان دیدگاه منبعمحور وارد ادبیات مدیریت استراتژیک کرد. سپس جی بارنی (1991) نشان داد که همه منابع به یک اندازه منشأ مزیت رقابتی نیستند. منابعی اهمیت راهبردی دارند که ارزشمند، کمیاب و دشوار برای تقلید باشند و سازمان بتواند از آنها بهدرستی بهرهبرداری کند.
بر این اساس، دیدگاه منبعمحور سازمان را مجموعهای ناهمگون از منابع و قابلیتها میبیند. تفاوت پایدار میان سازمانها نیز تا اندازه زیادی از تفاوت در همین منابع ناشی میشود. این منطق بعدها مبنای چارچوبهایی مانند VRIO برای تحلیل منابع و تبیین مزیت رقابتی پایدار قرار گرفت. چارچوب رقابتی پورتر دیدگاه و رویکرد قالب در مباحث مدیریت استراتژیک و استراتژیهای بازاریابی بوده است.
تعریف دیدگاه منبعمحور
دیدگاه منبعمحور (RBV) یک چارچوب فراگیر سازمانی است که منابع حیاتی برای موفقیت سازمان در عرصه رقابتی را مدیریت میکند. در این راستا اهمیت منابع استراتژیک شرکت براساس دستیابی به مزیت رقابتی پایدار تعیین میشود. موفقیت از آن شرکتی است که از منابع کمیاب و غیرقابل تقلید استفاده کند.
این رویکرد توسط ورنرفلت به سال ۱۹۸۴ در مقالهای با عنوان «تئوری مبتنی بر منابع» مطرح گردید و توسط بارنی به سال ۱۹۹۱ در مقالهای با عنوان منابع شرکت و مزیت رقابتی پایدار مشهور شد. پس از آن به سرعت در جوامع علمی مورد استقبال قرار گرفت. همچنین این رویکرد در صنایع تولیدی که رقابت در آنها بالا است کاربرد بسیاری دارد.
ابعاد دیدگاه منبعمحور
دیدگاه منبعمحور به تجزیه و تحلیل سازمانی به بررسی منابع داخلی سازمان نگاهی ویژهای دارد، زیرا تجزیه و تحلیل محیط خارجی برای کشف فرصتها و تهدیدها، به تنها نمیتوانند موجب برتری و مزیت رقابتی شرکتها شوند.
اهمیت منابع سازمان
از آنجا که رویکرد مبتنی بر منابع، رویکردی نوین درمدیریت راهبردی میباشد، لذا مبنایی برای تهیه و تدوین راهبردهای سازمان در نظر گرفته میشود. مزیت رقابتی پایدار یک سازمان عمدتاً در پی ایجاد مزیت رقابتی در منابع داخلی آن حاصل میگردد. منبع اصطلاحی است که به تمام آنچه در تولید کالا یا ارائه خدمت مورد استفاده قرار میگیرد، اطلاق میشود، از این رو به آن منابع، منابع عملیاتی نیز میگویند. منابع عملیاتی به چهار دسته تقسیم میگردند که عبارتاند از:
- منابع مالی
- منابع فیزیکی
- منابع انسانی
- استراتژیها و رویههای سازمانی
منابعی که مورد استفاده قرار میگیرد اگر قابل لمس باشد به آن، منبع فیزیکی گفته میشود؛ مانند تجهیزات و مواد اولیه. منابع مالی به صورت وجوه نقد یا اعتبارات اسنادی یا سایر اقلام مالی مورد استفاده سازمان قرار میگیرد.
منابعی که خلق ارزش میکند و حاصل تعاملات سازمانی و گردش فعالیتهای اجرایی است به عنوان استراتژیها و رویههای سازمانی ذکر میگردد که ساز و کار الکترونیکی سازمان و سایر تواناییهای از این قبیل در این زمرهاند. منابع انسانی اصلی ترین بازیگران این عرصه اند؛ مدیران، کارکنان، کارگران و سایر دست اندرکاران تولید کالا یا ارائه خدمت جزو منابع انسانی سازمان هستند. شرط لازم منابع انسانی است و منابع دیگر سازمان در کنار نیروی انسانی به عنوان یک عنصر مکمل قرار میگیرند.
ابعاد دیدگاه منبعمحور
یک چارچوب کاربردی در این زمینه به الگوی وریو VRIO موسوم است که از چهار عامل ارزش منابع (V)، کمیابی منابع (I)، تقلیدناپذیری (R) و سازماندهی (O) تشکیل شده است. سازمانها به کمک این چارچوب میکوشند منابع خود را به عنوان منبع شایستگیهای محوری پایدار توسعه دهند.
چارچوب دیدگاه منبعمحور
ارزش (Value): آیا منابع موجود برای شرکت مزیت رقابتی ایجاد میکند؟ سازمانها یا از طریق کاهش هزینههای محصول/خدمت و یا از طریق متمایز کردن هزینههای محصول/ خدمت خلق ارزش میکنند. بدین ترتیب هدف نهایی مدیران این است که از طریق کارکرد منابع خلق ارزش کند. نخستین پرسشی که یک مدیر منابع انسانی باید راجع به آن صحبت کند این است که چگونه کارکرد منابع میتواند به کاهش هزینهها یا افز ایش درآمد یا نیل به اهداف کمک کند.
کمیابی (Rare): آیا رقبای دیگر آن منابع را دارا هستند؟ ارزش ایجاد شده توسط منابع انسانی سازمان، ملاکی لازم برای مزیت است اما کافی نیست. اگر همان ویژگی منابع انسانی در بسیاری از سازمانهای رقیب نیز یافت شود، آن ویژگی نمی تواند منبع قابلیتهای محوری پایدار برای هیچ یک از آن دو باشد.
قابلیت تقلید (Costly to Imitate): آیا تقلید برای دیگران پرهزینه است؟ اگر چه ویژگیهای ارزشمند و کمیاب منابع انسانی میتوانند در کوتاهمدت سودی بیشتر از حد معمول برای سازمان به ارمغان بیاورند اما اگر سایر سازمانها از این ویژگیها تقلید کنند، با گذشت زمان این ویژگیها چیزی بیشتر از برابری رقابتی فراهم نمی آورد.
سازمان (Organized to Capture Value): آیا شرکت برای بهرهگیری از منابع، سازمان یافته است؟ در نهایت، برای اینکه یک ویژگی منابع سازمان، منشأ قابلیت محوری پایدار شود، سازمان باید به گونهای برنامهریزی شود که بتواند از این منبع استفاده کند.
سخن پایانی
دیدگاه منبعمحور بر این اصل استوار است که منابع و قابلیتهای درونی سازمان میتوانند منشأ تفاوت عملکرد و مزیت رقابتی باشند. منابع انسانی، فیزیکی، مالی و سازمانی در صورت ترکیب مناسب، به توانمندیها و قابلیتهای راهبردی تبدیل میشوند. سازمان با شناسایی، توسعه و بهرهبرداری از منابع ارزشمند، کمیاب و دشوار برای تقلید میتواند جایگاه رقابتی خود را تقویت کند. بنابراین، دیدگاه منبعمحور چارچوبی مناسب برای تحلیل ظرفیتهای درونی و دستیابی به مزیت رقابتی پایدار فراهم میکند.
منبع: دفت، ریچارد. کتاب تئوری و طراحی سازمان. پیرسون.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
