رشته مدیریت آموزشی (Educational Management) یک رشته تحصیلی دانشگاهی برای آموزش مهارتهای اداره سازمانها و مراکز آموزشی به دانشجویان میباشد. این رشته به مدیریت امور مختلف در نظام آموزشی میپردازد، بنابراین لازم است طیف گستردهای از دانشها، مهارتهای لازم برای برنامهریزی و بهبود فرایندهای آموزشی و مدیریت افراد و امور مربوط به مراکز آموزشی را در بر گیرد. در این نوشتار کوشش بر آن است تا رشته مدیریت آموزشی، گرایشها و بازار کار آن معرفی و تشریح شود.
معرفی رشته مدیریت آموزشی
مدیریت آموزشی یکی از حوزههای تخصصی دانش مدیریت است که اصول و روشهای مدیریت را در سازمانهای آموزشی بهکار میگیرد. هدف اصلی این رشته، تربیت مدیرانی است که بتوانند منابع انسانی، مالی و آموزشی را در مسیر تحقق اهداف یک سازمان آموزشی هدایت کنند. مدارس، دانشگاهها، مؤسسات آموزش عالی و مراکز آموزش سازمانی از مهمترین محیطهای فعالیت این مدیران هستند.
دانشجویان مدیریت آموزشی با موضوعاتی مانند برنامهریزی آموزشی، رهبری، رفتار سازمانی، مدیریت منابع انسانی، نظارت و ارزیابی و تصمیمگیری آشنا میشوند. شناخت نظام آموزشی و چگونگی اداره مؤثر آن نیز بخش مهمی از آموزشهای این رشته است. به همین دلیل، مدیریت آموزشی ماهیتی میانرشتهای دارد و از دانش مدیریت، علوم تربیتی، روانشناسی و جامعهشناسی بهره میگیرد.
مدیر آموزشی تنها مسئول انجام امور اجرایی نیست. او باید بتواند نیازهای آموزشی را شناسایی کند، برای منابع موجود برنامه داشته باشد و عملکرد کارکنان و فراگیران را ارزیابی کند. بهبود کیفیت آموزش نیز یکی از مسئولیتهای اصلی در این حوزه است. بنابراین توانایی ارتباط مؤثر، حل مسئله، تصمیمگیری و رهبری افراد برای موفقیت در این رشته اهمیت زیادی دارد.
گرایشهای آموزش عالی
مدیریت آموزشی در آموزش عالی با حوزههای گوناگونی از مدیریت و علوم تربیتی ارتباط دارد. دانشجویان در مقاطع تحصیلات تکمیلی میتوانند مطالعات خود را بر موضوعاتی مانند مدیریت و رهبری آموزشی، برنامهریزی آموزشی، مدیریت آموزش عالی، سیاستگذاری آموزشی و ارزیابی نظامهای آموزشی متمرکز کنند. عنوان دقیق رشتهها و گرایشها ممکن است براساس دانشگاه، مقطع تحصیلی و برنامههای مصوب آموزش عالی متفاوت باشد.
در مقاطع بالاتر، رویکرد پژوهشی و تحلیلی رشته پررنگتر میشود. دانشجویان علاوه بر شناخت نظریههای مدیریت آموزشی، با روش تحقیق و تحلیل مسائل نظام آموزشی آشنا میشوند. موضوعاتی مانند کیفیت آموزش، اثربخشی مدارس و دانشگاهها، توسعه منابع انسانی و مدیریت تغییر نیز زمینه مناسبی برای پژوهش فراهم میکنند.
انتخاب حوزه تخصصی بهتر است براساس مسیر شغلی فرد انجام شود. افرادی که به مدیریت مدارس و مراکز آموزشی علاقه دارند، میتوانند بر رهبری و مدیریت آموزشی تمرکز کنند. برای علاقهمندان به فعالیتهای کلانتر، برنامهریزی و سیاستگذاری آموزشی گزینه مناسبتری است. همچنین مدیریت آموزش عالی برای افرادی که قصد فعالیت حرفهای یا پژوهشی در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی دارند، زمینه تخصصی مناسبی فراهم میکند.
کیفیت خدمات آموزشی
کیفیت خدمات آموزشی (Educational Service Quality) به میزان توانایی نظام آموزش عالی و مراکز یادگیری در تأمین نیازها، انتظارات و رضایت ذینفعان از طریق ارائه آموزشهای اثربخش، کارآمد و ارزشآفرین اشاره دارد. این مفهوم نهتنها نتایج یادگیری، بلکه تمامی ابعاد مرتبط با فرآیند آموزش، منابع، محیط یادگیری و تعاملات آموزشی را دربر میگیرد. نظر به اهمیت موضوع در این نوشتار، «کیفیت خدمات آموزشی» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
مدلهای سنجش کیفیت خدمات آموزشی عبارتند از::
- مدل برنامه بهبود کیفیت دانشگاهی (AQIP)
- مدل کیفیت دانشگاهی (UnivQual)
- مدل کیفیت خدمات (ServQual)
کیفیت خدمات آموزشی
دانشگاهها و موسسات آموزشی علاوه بر ارائه آموزش علمی باید پاسخگوی نیازهای متنوع صنفی دانشجویان مانند عوامل ملموس شامل ساختمان، کلاس درس، غذاخوری و … باشند. همچنین قابلیت اطمینان و پاسخگویی به دانشجویان باید بالا باشد طوریکه اعتماد دانشجویان برانگیخته شود.
مدل برنامه بهبود کیفیت دانشگاهی (AQIP)
ابعاد : کمک به یادگیری دانشجویان، تحقق اهداف جانبی، درک نیازهای دانشجویان و دیگر دستاندرکاران آموزشی، ارزش نهادن به افراد، رهبری و ارتباطات، حمایت از عملیات نهادی، سنجش اثربخشی، برنامهریزی بهبود و ایجاد روابط مبتنی برهمکاری
تعداد سوالات : ۲۵ گویه با طیف لیکرت ۵ درجه دارای روایی و پایایی
مدل برنامه بهبود کیفیت دانشگاهی (AQIP) رویکردی برای بهبود مستمر کیفیت در مؤسسات آموزش عالی است. در این مدل، دانشگاه بهجای تمرکز صرف بر ارزیابیهای مقطعی، فرایندهای آموزشی و مدیریتی خود را بهصورت مستمر بررسی و اصلاح میکند. توجه به نیازهای دانشجویان و ذینفعان، برنامهریزی راهبردی، سنجش عملکرد و استفاده از دادهها برای تصمیمگیری از محورهای اصلی این رویکرد است.
مدل کیفیت دانشگاهی (UnivQual)
ماریمون و همکاران (۲۰۱۹) مدلی را برای سنجش کیفیت خدمات آموزشی ارائه کردند. ابزار اندازهگیری این مدل پرسشنامه کیفیت خدمات آموزشی است که دارای ۱۷ سوال بسته پاسخ با معیارهای پنج درجهای است. مقیاس UnivQual دارای ۳ معیار است که نحوه توزیع سؤالات پرسشنامه در این معیارهای نهگانه به صورت زیر میباشد: توانمندسازها شامل برنامه درسی و خدمات و تهسیلات و نتایج شامل توسعه مهارتهای دانشجویان.
مقیاس کیفیت خدمات آموزشی UnivQual
ابعاد: برنامهریزی دوره تحصیلی، خدمات و تسهیلات و توسعه مهارتها
تعداد سوالات : ۱۷ گویه با طیف لیکرت ۵ درجه
از سوی دیگر به علت پیچیده بودن مفهوم کیفیت به ویژه در حوزه آموزش عالی، هنوز اجماع کلی دراین خصوص به دست نیامده است. به نظر میرسد، ارزیابی خدمات یکی از راههایی باشد که به این امر کمک مینماید. دانشجویان، کارکنان، اعضای هیأت علمی، جامعه و صنایع، مشتریان عمده آموزش عالی هستند. در این میان، نظرات دانشجویان به عنوان اصلی ترین مشتریان میتواند در بهبود کیفیت خدمات نقش به سزایی داشته باشد.
بازار کار رشته مدیریت آموزشی
دانشآموختگان مدیریت آموزشی میتوانند در سازمانها و مؤسساتی فعالیت کنند که آموزش بخش مهمی از مأموریت آنها است. مدارس، دانشگاهها، مؤسسات آموزشی و واحدهای آموزش سازمانها از مهمترین محیطهای کاری این رشته هستند. نوع موقعیت شغلی نیز به مقطع تحصیلی، تجربه اجرایی و مهارتهای فرد بستگی دارد.
مهمترین زمینههای شغلی رشته مدیریت آموزشی عبارتند از:
- مدیریت مدارس و مراکز آموزشی
- مدیریت و کارشناسی آموزش در سازمانها
- برنامهریزی و ارزیابی آموزشی
- مدیریت مؤسسات آموزشی و آموزشگاهها
- فعالیت در واحد آموزش و توسعه منابع انسانی
- مدیریت و کارشناسی آموزش در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی
- پژوهش و مشاوره در حوزه مدیریت و برنامهریزی آموزشی
بازار کار این رشته تنها به نظام رسمی آموزش محدود نمیشود. بسیاری از سازمانها برای آموزش و توسعه کارکنان به متخصصان این حوزه نیاز دارند. با این حال، داشتن مدرک دانشگاهی بهتنهایی برای دستیابی به موقعیتهای مدیریتی کافی نیست. تجربه اجرایی، توانایی برنامهریزی، مهارت ارتباطی، تسلط بر ارزیابی عملکرد و آشنایی با فناوریهای آموزشی میتواند فرصتهای شغلی دانشآموختگان را افزایش دهد.
سخن پایانی
رشته مدیریت آموزشی پیوندی میان دانش مدیریت و نظام آموزش ایجاد میکند و هدف آن تربیت افرادی است که بتوانند سازمانها و فرایندهای آموزشی را اثربخشتر اداره کنند. دانشآموختگان این رشته میتوانند در مدارس، دانشگاهها، مؤسسات آموزشی و واحدهای آموزش سازمانها فعالیت داشته باشند. با این حال، موفقیت حرفهای در این حوزه بیش از مدرک دانشگاهی به ترکیبی از دانش تخصصی، تجربه اجرایی، توانایی رهبری، مهارت ارتباطی و شناخت مسائل واقعی نظام آموزشی وابسته است.
تهیه و تنظیم: واحد پژوهش پایگاه پارسمدیر
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
