محیط فیزیکی کار به ساختمان، اتاقها، دکوراسیون، تجهیزات، ابزار و نحوه چیدمان آنها در محل کاری کارکنان یک سازمان گفته میشود. توجه به محیط فیزیکی از مطالعات کلاسیک مدیریت علمی و جنبش روابط انسانی تاکنون ادامه دارد. در این مطالعه کوشش میشود تا شرایط محیط فیزیکی کار تشریح شود.
تعریف محیط فیزیکی کار
بهطور سنتی در بررسی محیط سازمان به محیط درونی و بیرونی اشاره میشود. منظور از محیط بیرونی همه عواملی هستند که بر سازمان اثر میگذارند اما سازمان کنترل چندانی بر آنها ندارد. محیط درونی نیز شامل همه عوامل موثر بر سازمان است که قابل کنترل هستند. وقتی از عوامل محیط داخلی صحبت میشود متغیرهای انسانی مانند ارتباطات سازمانی یا مدیریت سازمان به ذهن متبادر میشود. در حالیکه محیط فیزیکی سازمان نباید مورد غفلت واقع شود.
محیط فیزیکی کار به مجموعه شرایط، امکانات و ویژگیهای ملموس و عینی فضای کاری گفته میشود که کارکنان در آن فعالیت میکنند و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر عملکرد، سلامت، انگیزش، رضایت شغلی و رفتار آنان اثر میگذارد. اگر سازماندهی به جنبه نرم و مدیریتی سازمان اشاره دارد، محیط فیزیکی جنبه سخت سازمان را بررسی میکند.
در ادبیات مدیریت و رفتار سازمانی، محیط فیزیکی کار بخشی از «محیط داخلی سازمان» و از مؤلفههای مهم کیفیت زندگی کاری به شمار میآید. پژوهشها نشان میدهد محیط کاری مناسب میتواند تمرکز، خلاقیت، تعاملات اجتماعی و بهرهوری کارکنان را افزایش دهد، در حالی که شرایط نامطلوب فیزیکی ممکن است موجب فرسودگی، استرس، کاهش عملکرد و نارضایتی شغلی شود.
ابعاد محیط فیزیکی کار
مهمترین ابعاد محیط فیزیکی کار عبارتاند از:
- شرایط محیطی: نور، دما، تهویه، آلودگی صوتی
- طراحی فضا: معماری، چیدمان، فضای باز یا بسته
- ارگونومی: تناسب تجهیزات با ویژگیهای جسمانی کارکنان
- ایمنی و بهداشت: امنیت فیزیکی، استانداردهای سلامت
- امکانات رفاهی: استراحتگاه، فضای سبز، خدمات جانبی
این محیط شامل عواملی مانند طراحی فضا، نور، صدا، دما، تهویه، رنگ، چیدمان تجهیزات، ایمنی، ارگونومی، پاکیزگی و امکانات رفاهی است. عوامل فیزیکی از منظر روانشناسی کار و ارگونومی سازمانی نیز قابل بحث هستند. این عوامل حتی در کیفیت خدمات ادراکشده نزد مشتریان نیز اثر میگذارند.
محیط فیزیکی الزاماتی را به سازمان تحمیل میکند که رابطه ساختار و استراتژی را دستخوش تغییر میکند. اگر سازمانی از یک ساختمان بزرگ برخوردار باشد چیدمان واحدهای کاری متفاوتی خواهد داشت. یک ساختمان اداری کوچک نیز نحوه تقسیمبندی دوایر کاری را تحت تاثیر قرار میدهد.
تشریح محیط فیزیکی کار
عوامل و شرایط فیزیکی محیط کار عبارت است از مجموعه عوامل و شرایط قابل درک بوسیله حواس پنچ گانه که جزیی از محیط فیزیکی سازمان را تشکیل میدهند. بعضی نکات را در شرایط فیزیکی محیط کار، خودتان هم میتوانید لحاظ کنید. این مسائل به ظاهر پیش پا افتاده هستند ولی توجه به آنها بسیار کارساز است.
کیفیت تجهیزات
حتماً از باکیفیت بودن تجهیزاتی که به دست نیروها میسپارید، مطمئن شوید. تجهیزاتی که مدام دچار خرابی میشوند، میز و صندلیای که استاندارد نیست و… روند کار را دچار اصطکاک میکند. وقتی شما نتوانید سادهترین تجهیزات را برای کارمندان فراهم کنید، آنها هم ایمانشان را به اهداف سازمان از دست خواهند داد.
مدیریت سر و صدا
بعضی مشاغل کارگاهی و صنعتی مانند کارگاه میناکاری، کارگاه ریختهگری، کارگاه دوخت و… نیازمند تکاپو و تبادل انرژی در محیط هستند. محیطهای آرام برای چنین مشاغلی، رخوتناک است و ذوق کار را از آنها میگیرد. مکالمه با یکدیگر، گوش دادن به موسیقی و… نه تنها آسیبی به انجام کار وارد نمیکند که انرژیبخش هم هست.
دمای محیط
در نظر بگیرید که طبع انسانها با یکدیگر متفاوت است، همیشه ناسازگاریهایی بر سر دمای محیط چه در خانه و چه در محیط فیزیکی کار وجود خواهد داشت. اما به طور معمول باید میانگین دمای مناسب با فصل را در محیط ایجاد کنید. یک راهکار ساده برای خاتمه دادن به ناسازگاریهای افراد بر سر دما، تغییر جای آنهاست! جای آنها را متناسب با طبع آنها تنظیم کنید.
نور محیط
هیچ عاملی برای سنجش نور نرمال وجود ندارد. این مسئله را هم طبع هر فرد مشخص میکند. نور یکی از عوامل تأثیرگذار بر خلقوخوی افراد در حین کار است. قراردهی افراد در نور نامناسب با طبعشان، برای طولانی مدت، تبدیل به یک شکنجهی روانی میشود.
سخن پایانی
با پررنگتر شدن نقش منابع انسانی در سازمانها، بهبود فضای کاری به یکی از اولویتهای مدیران تبدیل شده است؛ زیرا محیط کاری مناسب میتواند بازدهی کارکنان و کیفیت عملکرد سازمان را افزایش دهد. محیط کار دارای دو بُعد فیزیکی و روانی است؛ بُعد فیزیکی شامل طراحی داخلی، چیدمان و شرایط محیطی سازمان بوده و بُعد روانی بیانگر فرهنگ، ارزشها و شیوه تعامل میان افراد است. بسیاری از عوامل مؤثر در ایجاد محیط کاری ایدهآل هزینه مالی بالایی ندارند، بلکه نیازمند احترام متقابل، توجه به کارکنان و نگرش نوین مدیریتی هستند؛ چرا که در سازمانهای امروزی، بیتوجهی به این اصول میتواند وفاداری و انگیزه نیروی انسانی را کاهش دهد.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
