ارگونومی سازمانی (ergonomics) علم مطالعه تعامل انسان و سایر اجزای سیستم سازمان است که بر بهینهسازی محیط کار متناسب با شرایط انسان تاکید دارد. بدون تردید همه افراد در زندگی فردی و به عنوان نیروی انسانی در محیط کاری خود با این مسئله مواجه هستند. از آنجا که پارسمدیر نگاهی مدیریتی و سازمانی به مسائل دارد در این مقاله بر ارگونومی سازمانی تاکید دارد. مزایای و معایب مربوط تشریح خواهد شد و از جنبه مدیریتی مورد نقد قرار خواهد گرفت.
تعریف ارگونومی سازمانی
واژه ارگونومی (Ergonomics) ریشه در واژه یونانی ergon به معنای کار و nomos به معنای قانون یا قاعده دارد و بهطور کلی به معنای «قوانین کار» است. در اصطلاح مدرن، ارگونومی دانشی میانرشتهای است که به طراحی محیط، تجهیزات و فرایندهای کاری متناسب با تواناییها و محدودیتهای انسان میپردازد.
این حوزه که با عنوان فاکتورهای انسانی (Human Factors) نیز شناخته میشود، تلاش میکند تعامل میان انسان، ابزار و محیط کار را بهینه سازد. در ارگونومی از دانشهایی مانند مهندسی، فیزیولوژی، روانشناسی و علوم زیستی برای کاهش آسیبهای شغلی، افزایش ایمنی و بهبود بهرهوری استفاده میشود. امروزه ارگونومی یکی از مهمترین مباحث سلامت شغلی و طراحی محیط کار محسوب میشود و نقش مهمی در حفظ سلامت جسمی و روانی نیروی انسانی دارد.
ارگونومی سازمانی ابتدا تواناییها و محدودیتهای انسان را بررسی کرده و سپس آنها را در آن چه که انسانها با آن سر و کار دارند، در نظر میگیرند. به طور کلی این علم در طراحی محیط کار انسانها نقش مهمی دارد. به عبارت دیگر ارگونومی سازمانی فرآیند طراحی یا چیدمان محیط کار، محصولات یا سیستمهای کاری به گونهای است تا خستگی، آسیب و خطرات تا حد مطلوبی کاهش یابند.
مزایای ارگونومی سازمانی
ارگونومی خوب در یک محیط به ویژه محیطهای کاری میتواند مزایا زیادی را در پی داشته باشد که در ادامه به مهمترین آنها اشاره شده است.
- هزینهها را تا حد زیادی کاهش میدهد.
- بهرهوری را تا میزان زیادی بهبود میبخشد.
- کیفیت را در جنبههای مختلفی افزایش میدهد.
- موجب افزایش تعامل کارکنان میشود.
- موجب شکلگیری فرهنگ ایمنی بهتری میشود.
طراحی ارگونومی خوب، عدم تناسب بین کار و کارمند را از بین برده، محیط کاری بهینه ایجاد میکند. یکی از دلایل اصلی بهوجودآمدن این علم فشارهای کاری روی کارگران صنعتی بوده است. پس از انقلاب صنعتی و عصر تولید انبوه این موضوع وارد ادبیات و تئوریهای مدیریت گردید. شاید ارگونومی سازمانی در برابر مباحثی چون کارسنجی و زمانسنجی به تمرکز بر انسان اهمیت بیشتری میدهد. پس از دوران نئوکلاسیک و جنبش روابط انسانی مسئله ارگونومی نیز اهمیت بیشتری یافت.
اصول ارگونومی سازمانی
ارگونومی سازمانی بر طراحی و ساماندهی محیط کار متناسب با ویژگیهای انسانی تمرکز دارد و هدف اصلی آن بهبود سلامت، ایمنی و بهرهوری کارکنان است. مهمترین اصول ارگونومی سازمانی عبارتند از:
- طراحی و بهینهسازی تجهیزات و ابزارهای کاری متناسب با تواناییهای انسانی
- ساماندهی فضای کاری و جانمایی مناسب ایستگاههای کار
- طراحی روشهای کاری با هدف کاهش فشار جسمی و روانی کارکنان
- توزیع مناسب وظایف میان انسان و فناوری یا سامانههای خودکار
- کنترل عوامل فیزیکی محیط کار مانند نور، صدا، دما و ارتعاش
- کاهش خستگی و آسیبهای ناشی از کار تکراری و نامناسب
- افزایش ایمنی، آسایش و کیفیت زندگی کاری کارکنان
- بهبود بهرهوری و کیفیت عملکرد سازمانی از طریق طراحی انسانمحور
این حوزه تنها به طراحی تجهیزات محدود نمیشود، بلکه تعامل میان انسان، فناوری، محیط و فرایندهای کاری را نیز دربرمیگیرد. مهمترین موضوعات مورد توجه در ارگونومی شامل ارزیابی قابلیتها و محدودیتهای انسانی، استرسهای شغلی، خستگی، فشارهای فیزیکی و طراحی مناسب محیط کار است.
ارگونومی در محیطهای کار
ارگونومی در محیطهای کار متأثر از چند فاکتور ریسک است. تکرار بیش از حد یک وظیفه یا فعالیت، اعمال زور یا تلاش بیش از اندازه و حالتها یا ژستهای نامناسب از جمله مهمترین این فاکتورها هستند. رعایت و برقراری یک ارگونومی خوب در محیطهای کاری طبق اصول خاصی صورت میگیرد که در ادامه به آنها اشاره شده است که برآورده سازی این اصول مزایای بالقوهای را در محیطهای کاری به ارمغان خواهد آورد.
- حالت طبیعی بدن خود را حفظ کنید
- در منطقه آسایش یا توان خود کار کنید
- به بدن خود اجازه تحرک و کشش بدهید
- نیروی اضافی را کاهش دهید
- حرکات اضافی را کاهش دهید
- به حداقل رساندن تنش تماسی
- ارتعاش و لرزش اضافی را کاهش دهید
- نورپردازی مناسبی در محیط ایجاد کنید
- مزایای ارگونومی خوب در محیط کار
سخن پایانی
ارگونومی سازمانی به معنای قانون کار و در عمل به مفهوم تطابق و سازگاری محیط کار ابزار کار و شرایط کار با تواناییهای جسمی و روانی انسانها است. مهندسی فاکتورهای انسانی به بیانی دقیقتر دانشی کاربردی است. این مقوله از ترکیب علوم پایه مختلف از جمله فیزیولوژی، روانشناسی، فیزیک، مکانیک، مدیریت و رشتههای دیگر شکل گرفته است. این علوم در کنار یکدیگر با قرض دادن اصول و استانداردها به یکدیگر، شکل خاصی به مفهوم ارگونومی داده است. به طراحی بهتر محیطهای کاری در جهت افزایش بهرهوری کمک میکنند. اجرای صحیح ارگونومی سازمانی در محیطهای کاری که بر اساس اصول آن صورت میگیرد میتواند مزایای بالقوهای همچون کاهش هزینهها و بهبود سطح سلامت و ایمنی کارکنان را در پی داشته باشد. از طرفی هم برقراری یک ارگونومی بد در یک محیط یا فضا میتواند افراد را در مقابل بسیاری از آسیبها و خطرات ممکن مستعد کند.
منبع: دوکصدرا، فاطمه. مفاهیم نوین مدیریتی. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
