تابآوری سازمانی (Organizational Resilience) به توانایی سازمان در پیشبینی، آمادگی و پاسخگویی به تغییرات مستمر محیط اشاره دارد. محیط سازمان متلاطم و در حال تغییر است. سازمانی در این دریای طوفانی قادر به بقا است که بهتر بتواند با تغییرات محیطی سازگار باشد بنابراین اهمیت این مقوله کاملاً روشن است. در این مقاله به واکاوی و پیمایش پدیده تابآوری سازمانی پرداخته شده است.
مبانی نظری تابآوری سازمانی
مفهوم تابآوری (Resilience) نخستین بار توسط کرافورد استنلی هالینگ در سال ۱۹۷۳ و در حوزه بومشناسی مطرح شد. هالینگ تابآوری را توانایی یک سیستم برای حفظ کارکرد و بازگشت به وضعیت تعادل پس از اختلال یا بحران تعریف کرد.
این مفهوم بعدها به حوزههای مختلفی مانند روانشناسی، مدیریت، مهندسی، اقتصاد و علوم اجتماعی گسترش یافت. در مطالعات سازمان و مدیریت، تابآوری سازمانی به توانایی سازمان در پیشبینی، مقابله، سازگاری و بازیابی در برابر بحرانها، تهدیدها و تغییرات محیطی اشاره دارد.
با گسترش پیچیدگی محیط کسبوکار، جهانیشدن، تحول دیجیتال و بحرانهای پیشبینیناپذیر، تابآوری به یکی از مهمترین مفاهیم تئوری سازمان و مدیریت تبدیل شد. پژوهشگران معتقدند سازمانهای تابآور تنها در برابر بحران مقاومت نمیکنند، بلکه از شرایط بحرانی برای یادگیری، بازسازی و تحول نیز استفاده میکنند.
در دهههای اخیر، نظریهپردازانی مانند کارل ویک و کاتلین ساتکلیف بر نقش یادگیری، انعطافپذیری، آگاهی موقعیتی و قابلیت انطباق در تابآوری سازمانی تاکید کردهاند. امروزه این قابلیت یکی از مهمترین قابلیتهای استراتژیک سازمانها در محیطهای پویا و نامطمئن محسوب میشود.
تعریف تابآوری سازمانی
تابآورى برگردان پارسی واژه Resilience است و در فرهنگ واژگان لاتین، خاصیت کشسانى، بازگشت پذیرى و ارتجاعى معنى شده است. در علم فیزیک Resiliency به معنى جهیدن به عقب است. در واقع افراد تاب آور قادر هستند به عقب بجهند، آنها توانایى زنده ماندن و حتى غلبه برناملایمات را دارند.
اصطلاح تابآوری سازمانی به عنوان یک مفهوم مهم در ادبیات مدیریت بحران پدید آمد. این مفهوم به ظرفیت سازمانها برای انطباق با اختلالات و بهره برداری از فرصتهای پدید آمده در محیط متغیر اشاره دارد.
تابآوری سازمانی به عنوان توانایی سازمان در پیشبینی، اجتناب و تعدیل مثبت در برابر اختلالات و تغییرات محیطی تعریف میشود. این توانایی ترکیبی از ظرفیت سازمانی برای بازگرداندن کارایی پس ازاختلال و ایجاد قابلیتهای لازم قبل از پاسخ به بحران است.
تابآوری به معنای توانایی و ظرفیت یک سازمان در مواجهه و مقابله با بحرانها و چالش ها، و توانایی بازگشت به شرایط عادی کسبوکار، ویژگی بسیار مهمی است که سازمانها باید برای بقا و تداوم کسب وکارشان به آن مجهز باشند. با این حال، نگرانی صرفاً منوط به فجایع نمی شود؛ بلکه انحرافها و عدم قطعیتهای کوچکی هم که سازمانها را با چالش روبرو میکنند مدنظر هستند.
ابعاد تابآوری سازمانی
مکمانوس سه بعد اصلی برای تابآوری سازمانی در نظر گرفته که مورد پذیرش عمومی قرار دارد:
- موقعیت شناسی یا آگاهی موقعیتی (Situational awareness)
- آسیبپذیریهای کلیدی (Key stone vulnerabilities)
- ظرفیت سازگاری یا تطابق پذیری (Adaptive capacity)
موقعیت شناسی یا آگاهی از موقعیت، ﺳﻨﺠﻪای ﺑﺮای درک ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ و آﮔﺎﻫﯽ از ﮐﻞ ﻣﺤﯿﻂ ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ اﺳﺖ. آﮔﺎﻫﯽ از ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ، ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﯾﮏ ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺮای ﺟﺴﺘﺠﻮی ﻓﺮﺻﺖﻫﺎ، ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ درﺳﺖ ﺑﺤﺮانﻫﺎ و ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎی آﻧﻬﺎ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ درک ﻋﻮاﻣﻞ اﯾﺠﺎدﮐﻨﻨﺪه ﺑﺤﺮانﻫﺎﺳﺖ.
منظور از آسیب پذیریهای کلیدی آن جنبههای عملیاتی و مدیریتی سازمان را در بر میگیرند که میتوانند بیشترین اثرات را از وقوع بحرانها ببینند. اینها شامل داراییهای فیزیکی مانند ساختمانها و تاسیسات و تجهیزات و وسایل و ماشین الات، داراییهای انسانی مانند مدیران، تصمیمگیران و نیروهای متخصص و داراییهای کمتر ملموس مانند روابط و ارتباطات میشوند.
ظرفیت تطابقپذیری به فرهنگ و پویایی یک سازمان مربوط میشود که به آن اجازه میدهد تا تصمیمات درستی را در شرایط معمولی و بحرانی اتخاذ نماید. ظرفیت تطابق پذیری یک سازمان را میتوان از طریق ساختار رهبری و تصمیمگیری در سازمان، نحوه کسب، انتشار و نگهداری اطلاعات و دانش، درجه خلاقیت و انعطاف پذیری قابل تحمل در سازمان اندازهگیری نمود.
اهمیت موضوع تابآوری
شواهد مختلف گویای طبیعت بدون حد و مرز اختلالات است. کسب وکارهای مختلفی هستند که توانایی مدیریت آسیب پذیریها را ندارند. به گونهای که در برابر آشوبهای تجاری امکان دارد حذف شوند یا تحت مالکیت سازمانهای قدرتمند درآیند. بنابراین انعطاف پذیری و سازگاری برای همه کسب وکارها به یک ضرورت مهم در محیط سریعاً متغیر امروزی تبدیل شده، و نیاز به ایجاد نگرشی قوی نسبت به آن برای همه کسب وکارها شدیداً احساس میشود.
جوامع برای اینکه تاب آور باشند بر خدمات فراهم شده توسط سازمانها متکی هستند، تا آنها را به برنامهریزی، پاسخ و بازیابی برای موقعیتهای اضطراری و بحرانها قادر سازند. سازمانهای حیاتی، که فراهم کننده خدماتی مانند آب، گاز، برق، حمل و نقل، آموزش و سلامت هستند، همواره بسیار مهم انگاشته شده اند. این بدان دلیل است که اینها همان سازمان هایی هستند که جوامع را قادر به عملکرد میسازند.
سازمانها بخشی از جامعه هستند و بسیاری از عملیات روزانه جوامع بر دوش آنهاست. مهمتر اینکه سازمانها در طول دورههای پاسخ و بازیابی در پی یک فاجعه، بسیار حیاتی و مهم هستند. در نتیجه به منظور اطمینان از بقای سازمانها و کم کردن اختلال ناشی از یک فاجعه در جریان جاری اجتماعی، تاب آور بودن برای سازمانها حیاتی است.
علاوه بر ارتباطی که بین جوامع تاب آور و سازمانهای تاب آور وجود دارد، بین تاب آور بودن سازمانها و مزیت رقابتی آنها نیز رابطه وجود دارد. سازمانهای تاب آور در زمان هایی که کسب وکار در شرایط عادی قرار دارد، قدرت رقابتی بیشتری دارند.
موانع تابآوری سازمانی
سه مانع اصلی بر سر راه سازمانها به منظور ارتقای سطح تابآوری وجود دارد:
۱- اولین مانع آگاهی محدود سازمانها از محیطی است که در آن فعالیت میکنند، آگاهی موقعیتی بیانگر مواردی از قبیل شناسایی حوادث بالقوه و بررسی پیامدهای آنها، آگاهی نسبت به میزان منابع در دسترس سازمان در مواجهه با بحران و آگاهی از تعهدات سازمان در رابطه با تمامی ذینفعان است.
۲- دومین مانع عدم توانایی در شناسایی و مدیریت نقاط آسیب پذیر کلیدی است. آسیب پذیریهای کلیدی به اجزایی از یک سیستم سازمانی اشاره دارد که با از دست دادن و یا آسیب دیدن آن خسارت جبران ناپذیری به سازمان وارد میشود.
۳- سومین مانع فقدان توانمندی سازمانی در ایجاد انطباق پذیری میباشد. ظرفیت انطباق میزانی از فرهنگ و پویایی یک سازمان بوده که به موجب آن، سازمان میتواند در کسب وکار عادی و روزمره خود و در شرایط بحرانی نیز تصمیمهای به موقع و مناسب اتخاذ نماید.
پویایی محیط و تابآوری
واکنش بهتر به حوادث و تغییرات ضامن بقای سازمانها بویژه در عصر حاضر است. سازمان های تاب آور، سازمان هایی هستند که به دلیل برنامهریزی موثر، آمادگی و انعطاف پذیری بالایی که در خود ایجاد می نمایند. این سازمانها قادر هستند بحرانها را با هزینههای کم پشت سر بگذارند.
ارتقاء تاب آوری موجب رشد افراد و به دست آوردن تفکر و مهارتهای خودمدیریتی بهتر و دانش بیشتر می شود. تابآوری سازمانی به عنوان توانایی سازمان در پیشبینی، اجتناب و تعدیل مثبت در برابر اختلالات و تغییرات محیطی تعریف میشود. این توانایی ترکیبی از ظرفیت سازمانی برای بازگرداندن کارایی پس ازاختلال و ایجاد قابلیتهای لازم قبل از پاسخ به بحران است.
تاب آوری در بحرانها، یکی از مفاهیم بسیار مهم نظری و کاربردی در مدیریت بحران در سالهای اخیر بوده است. در همین راستا اخیراً توجه نسبتاً زیادی، به سازمانهای تاب آور در برابر بحران به عنوان یکی از اجزای مهم و کلیدی در تاب آوری جامعه، معطوف گردیده است. این مفهوم ریشه مدیریت تغییر و مدیریت تحول سازمانی دارد.
سخن پایانی
تابآوری سازمانی یکی از مهمترین قابلیتهای راهبردی سازمانها در محیطهای پیچیده و متغیر امروز محسوب میشود. سازمانهای موفق تنها در برابر بحرانها مقاومت نمیکنند، بلکه با یادگیری، انعطافپذیری و سازگاری مستمر، توانایی بازسازی و ادامه فعالیت در شرایط دشوار را نیز به دست میآورند. توجه به سرمایه انسانی، فرهنگ یادگیری، ارتباطات موثر و آمادگی در برابر تغییرات محیطی میتواند زمینه پایداری و بقای بلندمدت سازمان را فراهم سازد. از اینرو، تقویت ظرفیت انطباق و پاسخگویی هوشمندانه به تهدیدها و فرصتها، به یکی از الزامات اساسی مدیریت سازمانهای امروزی تبدیل شده است.
ویک، کارل؛ و ساتکلیف، کاتلین. (۲۰۰۱). مدیریت رخدادهای غیرمنتظره. سانفرانسیسکو: مکگرو-هیل.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
