هوش معنوی (Spiritual Intelligence) ظرفیت افراد در دنبال کردن هدف متعالی زندگی شخصی با رعایت اخلاق، وجدان و تعهد به ارزشهای انسانی است. این نوع هوشمندی به افراد کمک میکند تا مصالح اجتماعی و ملاحظات اخلاقی را در تصمیمگیری خود حاکم نمایند. همچنین آرامش و حرکت به سوی کمال و تعالی را برای افراد به ارمغان میآورد. در این مقاله کوشش شده است تا مقوله هوش معنوی در حوزه سازمان و مدیریت مفهومسازی شود.
تعریف هوش معنوی
مفهوم «هوش معنوی» ابتدا توسط داناه زوهر و ایان مارشال مطرح شد. آنها هوش معنوی را بهعنوان سطحی بالاتر از IQ و EQ معرفی کردند که توان معناجویی و زیستن بر اساس ارزشهای عمیق را توضیح میدهد.
هوش معنوی توانایی فرد برای بهرهگیری از ارزشهای درونی، معناجویی، خودآگاهی عمیق و تشخیص درست از نادرست در شرایط پیچیده است؛ نوعی توانمندی که به انسان کمک میکند رفتارهای خود را با اصول اخلاقی، هدفمندی و آرامش درونی هماهنگ سازد.
هوش معنوی (SQ) دستهبندی انواع هوش پس از هوش عقلی و هوش هیجانی قرار دارد. به واسطه این نوع هوشمندی به پرسشگری پیرامون مسائل اساسی و مهم در زندگی میپردازیم. این هوش برخلاف «هوش منطقی» که کامپیوترها هم از آن بهرهمند هستند و «هوش عاطفی» که در برخی از پستانداران رده بالا دیده میشود، خاص انسان است.
رابرت ایمونز روانشناس مشهور، در سالهای ۲۰۰۰–۲۰۰۳ مدلهای روانشناختی برای هوش معنوی ارائه داد و ابعاد آن را تعریفپذیر کرد. سینگل و سینگ با ارائهی پرسشنامه SISRI‑۲۴ یکی از معتبرترین ابزارهای سنجش هوش معنوی را توسعه دادند. پژوهشگران متعددی در مدیریت، تعلیموتربیت و روانشناسی مثبتگرا بعدها این مفهوم را در سازمان، رهبری، انگیزش و سلامت روان گسترش دادند.
رابطه هوش معنوی و هوش هیجانی
مطالعات متعددی در زمینه رابطه هوش هیجانی و هوش معنوی صورت گرفته است. هوشمندی معنویتگرا و هوش هیجانی میتواند مکمل یکدیگر در جهت سالمسازی زندگی انسان باشد. از سویی، هوشمندی معنویتگرا با تقویت معنویات و اعتقادات دینی موجب ثبات صفات پسندیده میشود. از سوی دیگر، هوش هیجانی موجب بهبودی روابط اجتماعی و کنترل عواطف و احساسات میگردد.
بدین ترتیب فرد میتواند به سوی کمال حرکت کند. حاجیان و همکاران مقالهای در این زمینه ارائه کرده اند. مطالعات تجربی نشان میدهد بین هوش معنوی با هوش هیجانی رابطه وجود دارد. این ارتباط در ابعاد مختلف هوش معنوی و هوش هیجانی مشاهده شد و رابطه معنیداری بین آنها وجود دارد.
این هوش برای کارکرد اثربخش هوش عقلانی و هوش عاطفی ضرورت دارد. در واقع هوش عقلانی دروازه ورود فرد برای کسب موفقیت در رشته تحصیلی مورد علاقه اش است، اما آنچه او را در زمره بهترینها در شغل و حرفه او قرار میدهد، هوش عاطفی است. بهره مندی از حداقل هوش عاطفی آغاز راه سفر به سوی معنویت، خودآگاهی و هوش معنوی است که خود موجب تقویت هوش عاطفی میشود.
از طرف دیگر هوش عاطفی نیز میتواند در رشد و ارتقای هوش معنوی موثر باشد. دو هوش عاطفی و هوش معنوی تاثیری مستقیم و مثبت بر یکدیگر دارند. رشد و توسعه هر یک باعث پرورش و توسعه دیگری میشود.
مفهومسازی هوش معنوی در سازمان
در سازمان، هوش معنوی به عنوان قابلیتی مطرح میشود که کارکنان و مدیران را قادر میسازد معنا و هدف مشترک را در کار تشخیص دهند، با اخلاق حرفهای و صداقت عمل کنند، و در مواجهه با چالشها دیدگاهی عمیق، آرام و هدفمحور داشته باشند. سازمان دارای هوش معنوی محیطی ایجاد میکند که در آن اعتماد، احترام، همدلی، مسئولیتپذیری و همکاری تقویت میشود و تصمیمها نه فقط با منطق، بلکه با ارزشهای انسانی نیز سنجیده میگردد.
هوش معنوی را میتوان همان توانایی دانست که به فرد قدرت میدهد که برای بدست آوردن رویاهای خود تلاش کند. این هوش زمینه سرمایه معنوی است و نقش باورها، هنجارها، عقاید و ارزشها را در فعالیت هایی را که بر عهده میگیریم در بر میگیرد. در واقع از طریق معنویت میتوان سرچشمه جوشان ایمان در فرد را زنده گردانید و به وی حرارت حیات بخشید.
معنویت و هوشمندی معناگرا بیشتر در مباحث فردی مورد واکاوی و مطالعه قرار گرفته است. بسیاری معنویت را امری شخصی در نظر میگیرند و در جستجوی راهی برای بهبود بعد معنوی زندگی افراد هستند. با این وجود به نظر میرسد معنویت در محیط کار نیز جایگاه خودش را داشته باشد. از طریق افزایش معنویت سازمانی میتوان به اهداف تعالی سازمانی نیز دست یازید.
مدیر معنوی در سازمان
مدیر معنوی در برخورد با موقعیتها به جای مداخله در امور، به ایجاد بصیرت میپردازد؛ به جای کنترل، اعتماد میکند و به جای مطرح کردن خود، فروتنی نشان میدهد. یک مدیر معنوی بر ارزشهای اخلاقی مثل صداقت، درستی، آزادی و عدالت تاکید دارد. او هویت اخلاقی کارکنان خود را بهبود داده و تعهد عمیقی در آنان ایجاد میکند و بین آنها روابط سازنده را حاکم میسازد.
رهبری معنوی بر توسعه فردی، تصمیمگیری مشترک، و کمک به خودشکوفایی تاکید دارد. اگر ارزشهای اصلی اش مورد تهدید قرار گیرد، به جای تطبیق با عقاید و افکار دیگران، آنها را به چالش میکشد تا به نتیجه والا برسد.
مدیر معنوی اجازه نمی دهد مقام و موقعیت ذهن او را درگیر سازد، زیرا ذهن همواره با این تهدید روبرو است که توسط موقعیتها و حاشیههای به ظاهر مهم به گروگان گرفته شود. مدیر معنوی به جای هدایت شدن توسط موقعیت، خودش موقعیت را خلق و هدایت میکند.
امروزه روانشناسان بر این باورند که موفقیت نهایی یک سازمان بزرگ به هوش معنوی مدیران و کارکنان آن بستگی دارد هر چند که هوش عقلانی و هوش عاطفی نیز تا حدی این موفقیت را تضمین میکند. آنها معتقدند تشویق معنویت در محیط کار میتواند منجر به افزایش خلاقیت، صداقت و اعتماد، حس تکامل شخصی، تعهد سازمانی، رضایت شغلی، مشارکت شغلی، اخلاق و وجدان کاری، انگیزش، عملکرد و بهرهوری بالا شود. یک مدیر معنوی قادر میشود طوری سازمان خود را به موفقیت برساند که همه مشتریان، کارکنان و افراد جامعه از آن منتفع شوند.
سخن پایانی
هوشمندی معنویتگرا نه فقط در حل مسائل پیچیده که در حل پیچیده ترین مسائل ارزشی و معنایی که حتی قوی ترین نرمافزارهای موجود قادر به حل آن نیستند، قابل استفاده است. هوش معنوی در سازمانها ابزاری قدرتمند برای ایجاد فرهنگ سالم، پایدار و انسانی است. زمانی که افراد در کنار تخصص و مهارت، از معنا، ارزشمندی و خودآگاهی در کار برخوردار باشند، سازمان نهتنها عملکرد بالاتری خواهد داشت، بلکه محیطی میسازد که در آن رشد فردی، اخلاق حرفهای و رضایت جمعی به طور همزمان شکوفا میشود.
References
Zohar, D., & Marshall, I. (2000). SQ: Spiritual intelligence, the ultimate intelligence. Bloomsbury.
Emmons, R. A. (2000). Spirituality and intelligence: Problems and prospects. International Journal for the Psychology of Religion, 10(1), 57–۶۴.
Emmons, R. A. (2003). Is spirituality an intelligence? Motivation, cognition, and the psychology of ultimate concern. International Journal for the Psychology of Religion, 13(1), 3–۲۶.
King, D. B., & DeCicco, T. L. (2005). A viable model and self-report measure of spiritual intelligence. International Journal of Transpersonal Studies, 24, 68–۸۵.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
