معنویت در محیط کار (Workplace Spirituality) چارچوبی از ارزشهای سازمانی است که باعث آرامش درونی و حرکت به سوی تعالی نزد کارکنان میشود. با رشد مباحث اخلاق کاری و اخلاق سازمانی بحث معنویت در محیط کاری نیز مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله به تشریح و مفهومسازی معنویت در محیط کار پرداخته خواهد شد.
تعریف معنویت در محیط کار
واژه «ﻣﻌﻨﻮﻳﺖ» از Spiritus ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی روح و ﺟﺎن، رﻳﺸﻪ می ﮔﻴﺮد. معنویت، تمایل به جست و جوی هدف نهایی در زندگی و زیستن بر اساس این هدف را تعریف می کنند.وجدان کاری و انضباط اجتماعی عبارت است از احساس تعهد درونی به منظور رعایت الزاماتی که در ارتباط با کار مورد توافق قرار گرفته است. به بیان دیگر منظور از وجدان کاری، رضایت قلبی، تعهد و التزام عملی نسبت به وظیفه هایی است که قرار است انسان آنها را انجام دهد. به گونهای که اگر بازرس و ناظری نیز بر فعالیت او نظاره گر نباشد، باز هم در انجام وظیفه قصوری روا نخواهد داشت.
معنویت در محیط کار عبارت است از مجموعه عواملی که در فرد سازمانی نظام ارزشی بوجود می آورد. در صورت دارا بودن بالاترین حد وجدان کار می توان جامعهای را تصور کرد که در آن افراد در مشاغل گوناگون سعی دارند تا کارهای محوله را به بهترین وجه و بطور دقیق و کامل و با رعایت اصول بهینه سازی انجام دهند. پس وجدان کاری موجب میگردد تا افراد سیستمی و نظام مند گردند.
نقش محیط و سازمان بر بروز و توسعه معنویت شغلی انکارناپذیر است. از سوی دیگر سرمایه معنوی به عوامل شخصیتی و درونی فرد بستگی بسیاری دارد. پژوهشهای مدیریت منابع انسانی و روانشناسی کار به وضوح نشان میدهند که معنویت کاری یک مقوله درونی و چندبعدی است. همچنین تاثیر بسیار زیادی در سازمانها دارد بنابراین شایسته مطالعه بیشتری است.
اهمیت معنویت در محیط کار
در محیط کاری هر سازمانی بحث معنویت مطرح می شود. وجدان کاری عاملی است که باعث ایجاد نظم در کار و احساس انجام وظیفه در افراد می شود. در سازمانها منجر به اصلاح رفتار و شیوه برخورد با وظایف میشود. این نیروی درونی سبب تمایل به رعایت قوانین، مقررات و استانداردهای سازمان میگردد. به این ترتیب باعث ایجاد نظم در کار و حس انجام وظیفه در افراد میشود.
طرح معنویت در محیط کار
معنویت کاری نیرویی است که فرد را متعهد میکند یک سری رفتارهای معطوف به هدف را در سازمان انجام دهد. همچنین افکار و سلیقههای متفاوت را برای شکلدهی یک رفتار سازنده همگرا میسازد. در نتیجه کارکنان نظام اداری و سازمانی، توانمندیها، استعدادها و تخصصها را نه تنها بدون کنترل بلکه به طور داوطلبانه در جهت تحقق اهداف سازمان قرار میدهند. بنابراین در سایه این مقوله برنامههای توسعه پایدار بیمه میشوند.
معنویت یکی از رگههای اصلی شخصیت محسوب میشود که از زیرمجموعههای وظیفهمداری است. این خود از پنج عامل بزرگ صفات شخصیتی به حساب میآید. رفتارگرایان معنویت را با ارزشها و هنجارهای تقویت شده مرتبط میدانند. از سوی دیگر نظریهپردازان صفت اعتقاد دارند که این رفتارها از یک منبع اساسی پنهان و عمومی ناشی میشود.
پیشایندهای معنویت در محیط کار
برخی از مهمترین پیشایندهای معنویت در محیط کار عبارتند از:
رهبری معنوی نقش بسزایی در شکلگیری و بالندگی معنویت کارکنان ایفا میکنند. شکل و ماهیت اقدامات مدیریتی و سبک رهبری یک سازمان تا حد زیادی بر ادراک کارکنان از فضا و جو سازمانی تاثیر دارد. بدین ترتیب میتواند میزان تعهد سازمانی آنها را متاثر سازد.
تناسب فرد با سازمان، مدیریت مشارکتی، تفویض اختیار و مشارکت در تصمیمگیری سازمانی از جمله عوامل مدیریتی موثر بر بهبود فضای معنوی هستند. در کنار عوامل مدیریتی، برخی از محققین به اهمیت عوامل مرتبط با شغل بعنوان پیشایند اشاره کردهاند.
رفاه روان شناختی و احساس آسایش شغلی از دیگر پیشایندهای بااهمیت است. وجود استرس شغلی و تعارضهای شغلی تاثیری منفی بر وجدان کاری کارکنان میگذارند. سازگاری شغلی نیز نقش موثر و معنیداری در بهبود این نیروی درونی و اخلاقی کارکنان دارد.
رفاه اقتصادی کارکنان در کنار عواملی چون تامین مالی کارمندان در حد معقول و متناسب با تورم، تدوین برنامههای مالی-تشویقی، رضایت از حقوق و مزایا و نداشتن دغدغههای مالی میتواند بستر مناسبی برای توسعه معنویت در محیط کار فراهم آورد.
فرهنگ سازمانی یکی دیگر از پیشایندهای معنویت در محیط کار است. ارزشهای فرهنگی در توسعه وجدان شغلی کارکنان و خودکنترلی در انجام امور تاثیر بسیار زیادی دارند.
محیط کاری و معنویت سازمانی
براساس پژوهشها محیط سازمانی نیز در بروز یا سرکوب معنویت نقش مهمی ایفا میکند. محیط کاری شامل کلیه مولفههای فیزیکی و روانی موجود در یک سازمان است که بر نیات رفتاری و اقدامات کارکنان تاثیر میگذارد. هر چه محیط کاری درون یک سازمان از ثبات بیشتری برخوردار باشد، تمایل کارکنان به مفهوم وجـدان بیشتر میشود. وجود سیستم نظارت قوی و عادلانه، برخورد و میزان انتظارات مراجعین، آموزش های مستمر و دایمی برای وظایف کارمندان از جمله عوامل محیطی است که بر نداری درونی آنها تاثیر میگذارد.
ادراک فرد از مناسب بودن شغلی که در اختیار دارد و آنچه بهعنوان رسالت یا ندای شغلی شناخته میشود تاثیر زیادی در وجـدان کارکنان دارد. از سوی دیگر انگیزش کارکنان میتواند یک پیشران مهم باشد. با افزایش انگیزههای کارکنان، تمایل آنان به انجام وظائف شغلی با تلاش بیشینه، افزایش مییابد.
مطالعات روانشناسی و جامعه شناسی نشان میدهد که نحوه تربیت فرد در خانواده نیز در بروز وجـدان کاری نقش دارد. در واقع مطالعات روان شناسی از حدود یک قرن پیش به این نکته اشاره داشته است که تجلی وجـدان –چه در محیط کار و چه در زندگی روزمره افراد- متاثر از نوع تربیت وی در خانواده قرار دارد.
سخن پایانی
معنویت در محبط کار یکی از مباحث بااهمیت اخلاقی در مدیریت سازمانهای کنونی است. با توجه به مطالب فوق میتوان چنین جمعبندی کرد که معنویت از اهمیت بسیاری در کارایی و اثربخشی فعالیت منابع انسانی برخوردار است. از سوی دیگر با وجود اهمیت مقوله وجدان کاری، مطالعات چندانی در این زمینه انجام نشده است. به دیگر سخن، این که یک کارمند شغل خود را متناسب با تواناییها و خواستههای درونی خود بداند به مثابه یک زمینه مناسب برای بروز وجدان کاری عمل میکند.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
