پژوهش مشاهده‌ای (Observational research) یک روش پژوهش علمی است که در آن پژوهشگر بدون مداخله مستقیم، رفتارها، کنش‌ها، تعاملات و الگوهای رفتاری افراد یا گروه‌ها را در بستر طبیعی آنها ثبت و تحلیل می‌کند. در تحقیقات داخلی روش تحقیق مشاهده‌ای با عنوان تحقیق توصیفی و گاه تحقیق پیمایشی شناخته می‌شود. نظر به اهمیت و تازگی موضوع، در این مقاله روش «پژوهش مشاهده‌ای» مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.
تعریف پژوهش مشاهده‌ای
در این نوع پژوهش، داده‌ها از طریق مشاهده نظام‌مند، یادداشت‌برداری میدانی، ضبط ویدئویی یا صوتی، و گاهی کدگذاری رفتاری جمع‌آوری می‌شوند. پژوهش مشاهده‌ای به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند مدیریت، رفتار سازمانی، انسان‌شناسی، طراحی محصول و مطالعات تجربه کاربر کاربرد دارد؛ زیرا امکان درک «آنچه افراد واقعاً انجام می‌دهند» را فراهم می‌کند، نه صرفاً «آنچه می‌گویند انجام می‌دهند».
پژوهش مشاهده‌ای روشی است که در آن رفتارهای افراد مشاهده و تحلیل می‌شود تا بینش‌های ناخودآگاه کشف شود؛ بینش‌هایی که می‌توانند به راه‌حل‌های نوآورانه برای حل مسئله منجر شوند.
هدف اصلی این روش، کشف الگوهای پنهان، معانی ضمنی، و فرایندهای ناخودآگاه است که معمولاً از طریق پرسشنامه یا مصاحبه مستقیم قابل دسترسی نیستند. این نوع پژوهش‌ها به دلایل اخلاقی یا منطقی متغیرهای مستقل تحت کنترل پژوهشگر نیستند.
- مشاوره پایان‌نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری
- انتخاب موضوع و روش‌شناسی پژوهش
- تحلیل آماری داده‌های کمی، کیفی و آمیخته
- نگارش، استخراج و انتشار مقالات علمی
- مشاوره طرح‌های پژوهشی پسادکتری
انواع روش تحقیق مشاهده‌ای
پژوهش‌های مشاهده‌ای انواع گوناگونی دارند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
- مطالعه موردی
- مطالعه مقطعی
- مطالعه طولی
- مطالعه هم‌گروهی
در سالهای گذشته نحوه صحیح گزارش این نوع مطالعات مورد بحث و بررسی بوده و در نهایت در سال ۲۰۰۷ دستورالعمل استانداردی برای مطالعات مشاهده‌ای تدوین شد. این دستورالعمل که با عنوان بیانیه استروب (STROBE statement) شناخته می‌شود، دارای یک چک لیست ۲۲ گزینه‌ای شامل موارد زیر است:
- چگونگی نگارش عنوان و خلاصه (۱ گزینه)
- نگارش مقدمه (۲ گزینه)
- مواد و روش‌ها (۹ گزینه)
- نتایج (۵ گزینه)
- بحث (۴ گزینه)
- منبع تامین کننده بودجه مطالعه (۱ گزینه)
از این ۲۲ مورد ۱۸ مورد به صورت مشترک برای تمامی انواع مطالعات مشاهده‌ای و ۴ مورد به صورت اختصاصی برای هر یک از انواع این مطالعات مطرح می‌شود.
مطالعه موردی
مطالعه موردی (Case Study) یک طرح پژوهش است که به بررسی عمیق و نظام‌مند یک یا چند مورد، مانند افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها یا رویدادها در بستر واقعی آنها می‌پردازد. این روش زمانی کاربرد دارد که پژوهشگر در پی شناخت و تبیین یک پدیده پیچیده باشد و مرز میان پدیده و زمینه وقوع آن به‌روشنی مشخص نباشد. در مطالعه موردی، از منابع اطلاعاتی و شواهد چندگانه مانند مصاحبه، مشاهده و اسناد برای دستیابی به شناختی جامع استفاده می‌شود.
مطالعه موردی بیشتر در پژوهش‌های کیفی کاربرد دارد، اما می‌تواند با رویکردهای کمی یا آمیخته نیز انجام شود. این طرح در صورت فقدان مداخله پژوهشگر، ماهیتی مشاهده‌ای دارد. بااین‌حال، باید آن را از مطالعه مورد-شاهدی متمایز دانست.
مطالعه مورد-شاهدی (Case-Control Study) یکی از طرح‌های مشاهده‌ای تحلیلی است که در آن افراد دارای یک پیامد مشخص با افراد فاقد آن پیامد از نظر مواجهه با عوامل احتمالی مقایسه می‌شوند. بنابراین، مطالعه موردی و مطالعه مورد-شاهدی از نظر هدف، طراحی و شیوه تحلیل داده‌ها متفاوت هستند.
مطالعه مقطعی
روش مقطعی (Cross Sectional) بر گرد آوری داده‌ها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع زمانی خاص دلالت دارد. برای مثال بررسی میزان علاقه دانشجویان سال اول دبیرستان به ادامه تحصیل در یک رشته خاص. بیشتر تحقیقات مدیریت در دوره کارشناسی ارشد تحقیقات پیمایشی-مقطعی هستند.
روش مقطعی به منظور گردآوری داده‌ها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع از زمان (یک روز، یک هفته، یک ماه) از طریق نمونه‌گیری از جامعه انجام می‌شود. اینگونه پژوهش به توصیف جامعه براساس یک یاچند متغیر می‌پردازد. برای مثال به منظور بررسی میزان علاقه دانشجویان کارشناسی مدیریت به ادامه تحصیل در شاخه‌های مختلف مدیریت می‌توان از روش تحقیق پیمایشی به شیوه مقطعی استفاده کرد. در تحقیقات مدیریت، مطالعات مقطعی به منظور شناخت ماهیت و میزان تغییرات که نمایانگر سطوح سنی مختلف است انجام می‌شود.
مطالعه طولی
در روش تحقیق طولی (Longitudinal)، داده‌ها در طول زمان گردآوری شده تا رابطه بین متغیرها در طول زمان‌سنجیده شود. برای مثال «سیر تحول ثبت نام دانشجویان دختر در دوره‌های تحصیلات تکمیلی» یا «بررسی تحول مهارت‌های زبان فارسی پایه اول تا پنجم ابتدائی». تحقیقات تحولی که به بررسی روندها و تحول پدیده‌ها در طول زمان می‌پردازند از این دسته هستند.
در تحقیقات طولی، داده‌ها در زمان‌های مختلف گردآوری می‌شود تا تغییرات بر حسب زمان بررسی شده و به رابطه این متغیرها از نظر تغییرات در طول زمان پی برده شود. بررسی روند فرایندها، بررسی یک گروه ویژه یا بررسی یک گروه منتخب در این نوع مطالعه استفاده می‌شود. این مطالعات در طول یک زمان ۵ ساله یا ۱۰ ساله انجام می‌شود. این مطالعات نیاز به زمان و هزینه بالایی دارند و برای دانشجویان دوره ارشد مدیریت مناسب نیستند.
مطالعه هم گروهی
مطالعه هم‌گروهی (Cohort Study) نوعی پژوهش مشاهده‌ای و معمولاً طولی است که در پزشکی، علوم اجتماعی، مدیریت و سایر حوزه‌های علمی کاربرد دارد. در این روش، گروهی از افراد با ویژگی‌های مشترک در یک دوره زمانی بررسی می‌شوند تا ارتباط میان مواجهه با عوامل مختلف و بروز پیامدهای مشخص شناسایی شود.
پژوهشگر با مقایسه گروه‌های دارای سطوح متفاوت مواجهه، می‌تواند میزان بروز پیامدها و ارتباط عوامل مورد مطالعه با آنها را ارزیابی کند. مطالعات کوهورت به دو شیوه آینده‌نگر و گذشته‌نگر انجام می‌شوند.
سخن پایانی
مطالعات مشاهده‌ای از مهم‌ترین طرح‌های پژوهش در مدیریت و علوم اجتماعی هستند که امکان بررسی پدیده‌ها و روابط میان متغیرها را بدون مداخله مستقیم پژوهشگر فراهم می‌کنند. این مطالعات در قالب طرح‌های مقطعی، مورد-شاهدی و هم‌گروهی (کوهورت) انجام می‌شوند و برای شناسایی الگوها، عوامل مؤثر و پیامدهای گوناگون کاربرد دارند. انتخاب طرح مناسب به هدف پژوهش، ماهیت متغیرها و بُعد زمانی مطالعه بستگی دارد. با وجود محدودیت این مطالعات در استنباط روابط علّی، استفاده از روش‌های آماری مناسب و رعایت استانداردهای گزارش‌دهی مانند بیانیه استروب می‌تواند به افزایش اعتبار و شفافیت یافته‌های پژوهش کمک کند.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. پارس‌مدیر.
Rosenbaum, P. Observational Studies. Springer.
نگارنده: پشتیبانی پارس‌مدیر | 
