پژوهش توصیفی (Descriptive Research) روش توصیف دقیق و منظم وضعیت موجود یک پدیده، ویژگیها، نگرشها یا روابط میان متغیرها است، بدون آنکه پژوهشگر تغییری در شرایط ایجاد کند. بسیاری مطالعات مدیریت و علوم اجتماعی در این دستهبندی قرار میگیرند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله کوشش بر آن است تا «پژوهش توصیفی» مفهومسازی و تعریف شود.
تعریف پژوهش توصیفی
طرح پژوهش توصیفی با هدف توصیف وضعیت موجود یک پدیده، متغیر یا جامعه آماری بهکار میروند، بدون آنکه الزاماً به بررسی روابط علّی بپردازند. پیمایشها، مطالعات مقطعی و گزارش شاخصها از جمله مصادیق رایج این نوع طرحها در پژوهشهای مدیریتی هستند.
در این طرح، هدف صرفاً تصویرسازی از وضعیت موجود پدیده است. پژوهشگر به دنبال تغییر یا دستکاری متغیرها نیست، بلکه میخواهد بداند «چه چیزی وجود دارد». این طرحها پایهایترین سطح پژوهش کمی هستند و اغلب در مطالعات پیمایشی برای توصیف ویژگیهای یک جامعه آماری به کار میروند.
تحیق توصیفی شامل مجموعه روشهایی است که هدف آنها توصیف شرایط یا پدیدههای مورد بررسی است. تحقیق توصیفی یک روش تحقیق علمی است که بدون دخالت پژوهشگر در متغیرها صورت میگیرد. اجرای تحقیق توصیفی صرفاً برای شناخت بیشتر شرایط موجود یا یاری رساندن به فرایند تصمیمگیری باشد.
در تحقیق توصیفی، پژوهشگر به بررسی وضعیت موجود پدیدهها، شرایط کار، روشها، عقاید و ویژگیهای جمعیتشناختی میپردازد و در صورت لزوم روابط میان متغیرها را شناسایی و تحلیل میکند. دادهها میتوانند از طریق مطالعه متون و منابع کتابخانهای یا روشهای میدانی مانند پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده جمعآوری شوند.
انواع پژوهش توصیفی
در کتابهای روش پژوهش پارسی انواع تحقیق از منظر نحوه گردآوری دادهها به دو دسته تقسیم میشوند:
- تحقیق آزمایشی
- تحقیق غیرآزمایشی (توصیفی)
انواع تحقیق براساس نحوه گردآوری دادهها
تحقیق توصیفی که گاهی به عنوان تحقیق غیرتجربی نامیده میشود، با روابط بین متغیرها، آزمودن فرضیهها، پروراندن مفاهیم و قوانین کلی، اصول و یا نظریههائی که دارای روائی جهان شمول است، سروکار دارد. چنین تحقیقی به روابط تابعی توجه دارد. انتظار میرود که اگر متغیرx به طور سیستماتیک با متغیرy مربوط باشد، احتمال پیشبینی پدیدهای امکانپذیر بوده و نتایج حاصل احتمالاً فرضیه جدیدی را مطرح میکند که باید مورد آزمایش قرار گیرد.
برخلاف طرح تجربی، پژوهشگر در اجرای یک طرح تحقیق توصیفی، متغیرها را دستکاری نمیکند و یا برای وقوع رویدادها، شرایطی را به وجود نمیآورد. در واقع، اگر هیچگونه مشاهده یا تحلیلی نیز انجام نمیگرفت، وقایعی که مشاهده و توصیف میشوند اتفاق میافتادند. تحقیق توصیفی شامل وقایعی است که قبلاً اتفاق افتادهاند که ممکن است به وضعیت زمان حال ارتباط داده شوند.
کاربردهای پژوهش توصیفی
پژوهشهای توصیفی دارای دو جنبه اصلی: کاربردی و بنیادی هستند.
۱. جنبه کاربردی:
نتایج تحقیقات توصیفی در تصمیمگیری، سیاستگذاری و برنامهریزی به کار میرود. مدیران در سطوح مختلف، چه در بخش دولتی و عمومی و چه در بخش خصوصی، برای اتخاذ تصمیمهای مؤثر نیازمند شناخت دقیق وضعیت موجود، ویژگیها، روندها و عوامل مؤثر در حوزه مدیریت هستند. تحقیقات توصیفی این شناخت را فراهم میکنند و پایهای ضروری برای تصمیمگیری منطقی و سیاستگذاری کارآمد ایجاد میکنند.
۲. جنبه بنیادی:
تحقیقات توصیفی به کشف حقایق و واقعیتهای علمی کمک میکنند و در علوم پایه مانند فیزیک، شیمی، زیستشناسی، زمینشناسی، ژنتیک، جغرافیا، روانشناسی، جامعهشناسی و اقتصاد به تولید دانش کلی و معلومات استقرایی منجر میشوند. با این حال، کشف روابط علت و معلولی یا قوانین جامع علمی صرفاً از طریق پژوهش توصیفی امکانپذیر نیست و نیازمند روشهای تکمیلی و تحلیلی است.
گونهشناسی تحقیق توصیفی
پژوهشهای توصیفی را میتوان از نظر شیوه نگرش و پرداختن به مسئله به دو دسته تقسیم کرد:
تحقیقات توصیفی محض: پژوهشگر صرفاً به کشف و توصیف ماهیت، ویژگیها و وضعیت موجود موضوع میپردازد، بدون آنکه به چرایی آن ورود کند.
تحقیقات توصیفی–تحلیلی: پژوهشگر علاوه بر توصیف وضعیت موجود، به تشریح دلایل و چرایی وضعیت پدیدهها میپردازد. این کار با تکیه بر ادبیات پژوهش، مبانی نظری و گزارههای کلی موجود انجام میشود و جزئیات مسئله با آنها مرتبط میگردد تا به نتیجهگیری منطقی منتهی شود.
ویژگی مهم تحقیق توصیفی آن است که پژوهشگر در وضعیت و نقش متغیرها دخالت ندارد و آنها را کنترل یا دستکاری نمیکند، بلکه صرفاً به مطالعه، توصیف و تحلیل آنچه هست میپردازد. با این وجود، چنین تحقیقاتی میتوانند به کشف قوانین یا ارائه نظریه نیز منتهی شوند و از این طریق شناختهای کلی و قابل تعمیم تولید کنند.
سخن پایانی
در تحقیقات توصیفی، پژوهشگر به دنبال چگونگی وضعیت پدیدهها، متغیرها یا موضوعات است و با توصیف منظم و نظاممند وضع موجود، ویژگیها و روابط میان متغیرها را شناسایی میکند. این نوع پژوهش ارزش علمی بالایی دارد و میتواند به کشف حقایق، ایجاد شناخت کلی و تدوین گزارههای کلی در علوم مختلف منجر شود. هرچند برخی تحقیقات موردی به این سطح تعمیم نمیرسند. تحقیقات توصیفی همچنین پایهای ضروری برای برنامهریزی و پیشبینی در حوزههای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مدیریتی فراهم میکنند. زیرا شناخت دقیق وضع گذشته و حال و تحلیل تغییرات متغیرها، امکان تصویرسازی وضع آتی و تصمیمگیری منطقی را میسر میسازد.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
