مطالعه کوهورت (Cohort study) گروهی از مطالعات تحلیلی مشاهدهای و از دسته پژوهش پیمایشی طولی هستند و در علوم پزشکی و علوم اجتماعی کاربرد دارند. این روش در پژوهشهای مدیریت خدمات سلامت و سیاستگذاری عمومی اهمیت دارد زیرا امکان تحلیل روابط علّی و برآورد خطر نسبی را فراهم میکند. در این نوشتار تعریف مطالعه کوهورت، انواع آن، تاریخچه شکلگیری و کاربردهای آن در پژوهشهای علمی بررسی خواهد شد.
تعریف مطالعه کوهورت
مطالعه کوهورت نوعی طرح پژوهش طولی در اپیدمیولوژی و علوم سلامت است که در آن یک گروه همگن بر اساس یک ویژگی یا مواجهه مشترک در طول زمان پیگیری میشود تا پیامدهای مشخص بررسی گردد. به این نوع پژوهش گاهی مطالعات پیگیری (Follow up Studies) نیز میگویند.
واژه کوهورت (همگروه) را اپیدمیولوژیستها برای گروهی از افراد که از نظر یک ویژگی مشترک میباشند به کار میبردند. این افراد به دلیل ویژگی مشترک در طول دوره زمانی تحت نظر پژوهشگر قرار میگیرند. این مطالعه بسیار مشابه تحلیل کنترل-آزمون در روش پژوهش علمی است.
در یک مطالعه همگروهی، گروهی از افراد مواجهه یافته به همراه گروهی از افراد مواجهه نیافته، در طول یک دوره زمانی پیگیری میشوند. در پایان دوره (پس آزمون) در دو گروه با یکدیگر مقایسه میگردد. همانطور که برای بررسی پیامدهای کمیاب مطالعه مورد-شاهدی مناسب است، برای بررسی مواجهههای کمیاب، مطالعه همگروهی مناسب تر است.
انواع مطالعه کوهورت
انواع مطالعه کوهورت (همگروهی) عبارتند از:
- مطالعه کوهورت آیندهنگر (Prospective Cohort Study) یا جاری (Concurrent Cohort Study)
- مطالعه کوهورت گذشتهنگر (Retrospective Cohort) یا کوهورت تاریخی (Historical Cohort)
مطالعات کوهورت بهطور کلاسیک به دو دسته آیندهنگر (Prospective) و گذشتهنگر (Retrospective) تقسیم میشوند.
در کوهورت آیندهنگر، پژوهشگر ابتدا گروه مواجهه و غیرمواجهه را تعیین میکند و سپس آنها را در طول زمان پیگیری میکند تا وقوع پیامد را مشاهده کند. در کوهورت گذشتهنگر، هر دو یعنی مواجهه و پیامد در گذشته رخ دادهاند و پژوهشگر با استفاده از دادههای ثبتشده یا پروندههای موجود، رابطه آنها را بازسازی میکند.
تفاوت اصلی این دو نوع در جهت حرکت زمانی پژوهش است، نه در منطق تحلیلی؛ هر دو برای بررسی توالی زمانی میان عامل خطر و پیامد طراحی میشوند.
مطالعه کوهورت آیندهنگر (Prospective Cohort)
در کوهورت آیندهنگر، پژوهشگر ابتدا گروهی از افراد را بر اساس یک مواجهه مشخص انتخاب میکند و سپس آنها را در طول زمان پیگیری میکند تا پیامدهای مورد نظر را مشاهده و ثبت نماید. جهت حرکت مطالعه از «مواجهه» به سوی «پیامد آینده» است و دادهها بهصورت تدریجی گردآوری میشوند.
مثال: گروهی از مادران بر اساس مدت شیردهی (کمتر از شش ماه، شش تا دوازده ماه، بیش از یک سال) طبقهبندی میشوند و طی چند سال از نظر شاخصهای سلامت پستان مانند قوام بافت، احساس راحتی، شاخصهای هورمونی و رضایت از وضعیت جسمانی پیگیری میگردند تا تأثیر شیردهی بر شادابی و سلامت پستان بررسی شود.
مطالعه کوهورت گذشتهنگر (Retrospective Cohort)
در کوهورت گذشتهنگر، هم مواجهه و هم پیامد در گذشته رخ دادهاند و پژوهشگر با استفاده از دادههای ثبتشده، پروندههای پزشکی یا اطلاعات آرشیوی، رابطه میان آنها را بازسازی میکند. جهت حرکت زمانی به گذشته بازمیگردد، اما منطق تحلیل همچنان از مواجهه به پیامد است.
مثال: با استفاده از پروندههای مراکز بهداشت، اطلاعات مربوط به سابقه شیردهی زنان در سالهای گذشته استخراج میشود و سپس وضعیت فعلی سلامت پستان آنها بر اساس معاینات دورهای ثبتشده تحلیل میگردد تا ارتباط میان الگوی شیردهی و شاخصهای مثبت سلامت پستان ارزیابی شود.
طرح کلی مطالعه همگروهی
طرح کلی مطالعه همگروهی به شکل زیر است:
- انتخاب همگروه
- تعیین گروه افراد مواجهه یافته و نیافته
- پیگیری افراد دوگروه
- تعیین و مقایسه پیامد در افراد گروهها
انتخاب گروه مواجههیافته
مواجهه باید بهصورت دقیق، ترجیحا کمی و با در نظر گرفتن شدت و مدت تعریف شود. افراد منتخب در آغاز مطالعه باید فاقد پیامد باشند و امکان بالقوه بروز پیامد در آنها وجود داشته باشد. در مواجهههای شایع میتوان از جمعیت عمومی استفاده کرد، اما در مواجهههای نادر انتخاب از گروههای خاص در معرض مواجهه مناسبتر است.
انتخاب گروه مقایسه (مواجههنیافته)
گروه مقایسه باید از نظر ویژگیهای زمینهای مانند سن و جنس با گروه مواجهه مشابه باشد و تنها تفاوت آنها در وضعیت مواجهه باشد. این افراد نیز در ابتدای مطالعه باید فاقد پیامد باشند و استعداد بروز آن را داشته باشند. استفاده از جمعیت عمومی بهعنوان گروه مقایسه خارجی ممکن است موجب سوگرایی، از جمله اثر کارگر سالم، شود.
تغییر وضعیت مواجهه و کنترل تورش
در صورت تغییر وضعیت مواجهه طی پیگیری، افراد حذف نمیشوند بلکه تحلیل بر اساس شخص–زمان انجام میگیرد. لازم است تعیین پیامد در هر دو گروه با روش یکسان، در فواصل مشابه و ترجیحا بهصورت نابینا انجام شود تا از تورش اطلاعات جلوگیری گردد. همچنین تعریف روشن پیامد و بررسی توافق ارزیابان برای حفظ اعتبار نتایج ضروری است.
نقاط قوت و ضعف مطالعه کوهورت
مهمترین نقاط قوت مطالعات کوهورت عبارتند از:
- امکان بررسی مواجهههای نادر
- امکان بررسی پیامدهای متعدد ناشی از یک مواجهه خاص.
- امکان بررسی تقدم زمانی بین مواجهه و پیامد
- امکان محاسبه بروز پیامدها در گروه مواجهه یافته ومواجهه نیافته.
مهمترین نقاط ضعف مطالعات کوهورت عبارتند از:
- برای پیامدهای نادر و همچنین بیماری هایی که دوره کمون طولانی دارند مناسب نمیباشند.
- نیاز به حجم نمونه بزرگ (و در نتیجه نیاز به هزینه زیاد) و زمان طولانی دارد.
- امکان تغییر وضعیت مواجهه افراد
همچنین مطالعات کوهورت گذشتهنگر در مورد مواجهه هایی که قطع شدهاند و دیگر رخ نمیدهند مفید میباشند. در این موارد نمیتوان از مطالعات کوهورت آیندهنگر استفاده کرد. برای مثال اگر بخواهیم پیرامون شیردهی با سلامت پستان تحقق نماییم در این حالت انجام یک مطالعه کوهورت آیندهنگر میسر نیست. زیرا امکان شیردهی تنها در زمان زایمان وجود دارد. اما با استفاده از یک مطالعه کوهورت گذشتهنگر براحتی میتوانیم رابطه بین شیردهی با سلامت پستان مختلف را تحقیق نماییم.
کاربرد مطالعه کوهورت در مدیریت
مطالعه کوهورت در مدیریت برای بررسی اثر یک «مداخله» یا «ویژگی سازمانی» بر پیامدهای آینده بهکار میرود، بهویژه زمانی که رابطه زمانی میان علت و پیامد اهمیت دارد. در این روش، یک گروه از کارکنان یا سازمانها بر اساس یک مواجهه مشخص (مثلا نوع آموزش، سبک رهبری یا نظام پاداش) انتخاب و در طول زمان پیگیری میشوند تا پیامدهایی مانند بهرهوری، رضایت شغلی یا ماندگاری بررسی گردد.
برای نمونه در مدیریت منابع انسانی، میتوان کارکنانی را که در یک برنامه توانمندسازی دیجیتال شرکت کردهاند با کارکنانی که شرکت نکردهاند طی دو سال مقایسه کرد و نرخ ارتقا، عملکرد یا ترک خدمت را سنجید. در مدیریت بازاریابی نیز میتوان مشتریانی را که عضو باشگاه وفاداری شدهاند در مقایسه با سایر مشتریان از نظر خرید تکراری یا ارزش طول عمر پیگیری نمود.
مزیت اصلی مطالعه همگروهی در مدیریت، امکان تحلیل تغییرات واقعی در طول زمان و تقویت استنباط علّی است، هرچند هزینه، زمان و نیاز به دادههای پیگیریشونده از چالشهای آن محسوب میشود.
سخن پایانی
مطالعه کوهورت، چه بهصورت آیندهنگر و چه گذشتهنگر، ابزاری توانمند برای بررسی رابطه زمانی میان یک مواجهه و پیامدهای بعدی آن است. در موضوعی مانند شیردهی و سلامت پستان، این طرح پژوهشی امکان تحلیل منظم اثرات بلندمدت بر شادابی، تعادل هورمونی و وضعیت بافتی را فراهم میکند. انتخاب نوع همگروهی باید بر اساس دسترسی به دادهها، زمان، هزینه و هدف پژوهش انجام شود. در نهایت، مزیت اصلی این مطالعات در قدرت آنها برای تبیین روندها و تقویت نگاه پیشگیرانه و ارتقای سلامت نهفته است.
References
Rothman, K. J., Greenland, S., & Lash, T. L. (2021). Modern Epidemiology (4th ed.). Wolters Kluwer.
Hernán, M. A., & Robins, J. M. (2020). Causal Inference: What If. Chapman & Hall/CRC.
Mann, C. J. (2003). Observational research methods: Research design II—Cohort, cross sectional, and case-control studies. Emergency Medicine Journal, 20(1), 54–60.
Song, J. W., & Chung, K. C. (2010). Observational studies: Cohort and case-control studies. Plastic and Reconstructive Surgery, 126(6), 2234–2242.
Grimes, D. A., & Schulz, K. F. (2002). Cohort studies: Marching towards outcomes. The Lancet, 359(9303), 341–345.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
