مشاهده (Observation) یکی از ابزارهای مهم گردآوری دادههاست که در آن پژوهشگر با دقت و نظم، رفتارها و پدیدهها را در محیط واقعی ثبت میکند. این ابزار در روش پژوهش مدیریت جایگاه ویژهای دارد، زیرا امکان دستیابی به دادههای عینی و غیرواکنشی را بدون اتکا به خوداظهاری پاسخگویان فراهم میسازد. در این مطلب، انواع مشاهده، مراحل اجرای آن، مزایا و محدودیتها، و شرایط کاربرد مؤثر آن در پژوهشهای مدیریتی بررسی میشود.
تعریف مشاهده
مشاهده به عنوان یک ابزار گردآوری اطلاعات دسته اول در پژوهش علمی عبارت است از شناسایی، نامگذاری، مقایسه، توصیف و ثبت آنچه روی میدهد. یکی از ابزارهای اصلی گردآوری دادهها در علوم رفتاری بویژه در پژوهش کیفی، مشاهده است. برای مشاهده مستقیم رفتار، پژوهشگر باید به توصیف ویژگیهای «واحد رفتاری» یا واحد مورد مشاهده بپردازد.
مشاهده به معنای به کاربردن چشم بیشتر از گوش و زبان آمده است. به عبارت دیگر، مشاهده به صورت نگاه کردن صحیح و یادداشت کردن پدیدهها آنگونه که در طبیعت و روابط علت و معلولی یا روابط متقابل اتفاق میافتد، تعریف شده است.
هدف از مشاهده گردآوری دادههای دست اول از محیط طبیعی است. پژوهشگر با این روش در پی آن است که در یابد در این وضعیت چه می گذرد؟ او باید مهارتهای مشاهدهگری و شنیداری قوی داشته باشد. پژوهشگر بیشتر به مشاهده اعمال عادی شرکت کنندگان و ثبت تفضیلی آن ونیز توجه دقیق به حوادث غیر معمول میپردازد. .
گامهای مشاهده در روش پژوهش
اولین قدم در هر مبحث علمی و به خصوص تبیین فرایندهای اجتماعی، مشاهده میباشد. مهمترین نکته مشاهده این است که پدیده مورد نظر به طور مستقیم مورد مشاهده قرار میگیرد و رفتار آن طور که واقع میشود، بررسی میگردد. به دلیل این که پژوهشگر از افراد مورد مشاهده چیزی نمی پرسد، دادهها به طور مستقیم دریافت میشود و جمع آوری داده نسبت به روشهای دیگر کمتر دچار خدشه میگردد.
مشاهده ساختار یافته و غیر ساختاریافته
مراحل مشاهده در تحقیق کیفی به صورت زیر است:
- انتخاب و تعریف مسائل، مفاهیم، علائم و مشاهدات اولیه: این اقدامات به توسعه افکار و اندیشه پژوهشگر در موارد مذکور یاری میکند.
- کنترل با ارزش بودن دادهها: این کار با گردآوری اطلاعات بیشتر برای بررسی فراوانی و توزیع پدیدهها، در اجتماع موردنظر صورت میگیرد.
- کوشش جهت قرار دادن تک تک یافتهها در مدل نظام اجتماعی مورد مطالعه: پس از انجام کار میدانی در مرحله تجزیه و تحلیل نهایی انجام میشود که پیامد طبیعی این فرایند، ارائه یک تصویر کلی است.
انواع مشاهده
انواع مشاهده عبارتند از:
مشاهده سطحی یا آزاد: در این گونه مشاهدات، ممکن است مشاهده گر خود عضوی از گرو مورد مشاهده باشد یا نباشد. در هر صورت مشاهدات او سطحی و نامنظم و فاقد برنامهریزی قبلی است. این نوع از مشاهده را ما هر روز در زندگی عادی تجربه می کنیم و کمتر به نحوی دقیق و منظم موضوع یا واقعه ای را مورد مشاهده قرار میدهیم.
مشاهده دقیق یا منظم: مشاهدهگر در مشاهده دقیق یا منظم موظف به رعایت اصولی از پیش ساخته و منظم و مدون است. او باید به خوبی از موضوع مورد مشاهده آگاهی دارد و در هر شکلی که عرضه شود قادر باشد آن را شناسایی کند. در مشاهده منظم، آموزش مشاهده گر (یا در واقع کنترل و نظارت بر مشاهده او از موضوع ) حایز اهمیت است. در بیشتر پژوهشهای علمی که در آن پژوهشگر برای گردآوری اطلاعات روش مشاهده را انتخاب می کند، از این روش استفاده میشود.
مزایا و معایب روش مشاهده
حضور مداوم پژوهشگر در مکان پژوهشی و دسترسی به حجم بالایی از دادهها و اعتماد بالاتر دادهها به دلیل حضور پژوهشگر، دسترسی آسان به چگونگی رفتار و عدم نیاز به همکاری بالای مشارکت کنندگان، مهم ترین مزایای این شیوه است که میتواند مورد توجه پژوهشگران قرار بگیرد. عواملی مانند اثرگذاری پژوهشگر بر محیط پژوهش و عدم رویداد واقعی رفتار دیگران در طول مشاهده و همچنین، اثرپذیری پژوهشگر از دیگر افراد پس از مدتی حضور در یک مکان و از بین رفتن حساسیتهای او و همچنین، طولانی شدن زمان مشاهده و اشکال در تحلیل دادهها به دلیل حجم بالای دادهها، از جمله معایب این شیوه میباشد. دکتر احمدیفرد معتقد است که حضور مداوم پژوهشگر در مکان، به تدریج اثرگذاری وی بر روی محیط پژوهش را از بین میبرد.
مهمترین ایرادهای روش مشاهده عبارتند از:
تعمیم نتایج: مشاهده مستقیم رفتار با خطر اعتبار برونی نتایج روبرو است. زیرا هر رفتار را باید در محیط خود مورد مطالعه قرار داد و از این رو ممکن است یک رفتار دارای دو معنی متفاوت در دو بافت متفاوت باشد.
اثرحضور مشاهدهگر: حضور مشاهدهگر موجب میشود افراد رفتار طبیعی و عادی خود را نشان نداده و آنها را تغییر دهند.
انتظار مشاهدهگر: در برخی مواقع مشاهدهگر بیطرفی خود را از دست داده و به جای ثبت وقایع به تفسیر آنها میپردازد. همچنین انتظار مشاهده گر میتواند در طبقهبندی کردن رفتارها و تفسیر آنها نیز اثر بگذارد.
تفاوت مشاهده در پژوهشهای کمی و کیفی
مشاهده در پژوهش های کیفی از سه جهت با مشاهده در پژوهش های کمی متفاوت است.
یکی از تفاوت ها این است که مشاهده گران نسبت به پدیده هایی که مشاهده می کنند بی تفاوت نیستند و احساسات و تجارب خود را در تعبیر مشاهداتشان دخالت می دهند.
تفاوت دوم مشاهدات کمی و کیفی این است که مشاهدات کیفی نسبت به کمی، بیشتر حالت نو ظهوریا خلق الساعه دارند. بر عکس ،در مشاهدات کمّی گردآوری دادهها بهطور کلی بر اساس فرضیهها، سؤالها یا اهداف از پیش تعیین شده انجام میگیرد. اما مشاهده گران کیفی در هر نقطهای از این فرایند، چنانچه با پدیده جدیدی روبرو شوند، میتوانند پرسشهای تازهای مطرح کنند.
سومین تفاوت این است که در پژوهش های کیفی به طور کلی مشاهدات گستره بسیار وسیعی دارند. در پژوهش های کمّی، مشاهده گران معمولاً برجنبه های خاص رفتار تاکید دارند و زمینه ای را که رفتار در آن صورت می گیرد،نادیده می گیرند. اما در پژوهشهای کیفی، مشاهده گران به رفتار و زمینه محیطی به صورت یک کل مینگرند.
کاربرد مشاهده در تحقیق کیفی
مشاهده در روش تحقیق کیفی با مشاهده عادی روزانه متفاوت میباشد. در مشاهده روزانه، مشاهده فقط به حس بینایی محدود میشود، اما مشاهده در تحقیق کیفی، استفاده از تمام حسها برای درک بهتر پدیده میباشد. مطالعات کیفی مبتنی بر مشاهده زمانی انجام میشود که به دنبال پاسخ برای این دو سؤال هستم که مردم جه انجام میدهند و جا انجام میدهند؟».
برخی از افراد مشاهده در مطالعه گراندد تئوری و اتنوگرافی را یکسان میدانند و در واقع، گراندد تئوری را قسمتی از تحقیق قوم نگاری میپندارند، اما دکتر احمدیفرد معتقد است که مشاهده کننده در تحقیق گراندد تئوری با توجه به هدف تحقیق به جزییات یک بعد از موضوع میپردازد؛ در حالی که مشاهده گر در تحقیق اتنوگرافی، جزییات تمام ابعاد موجود را بررسی مینماید. بنابراین، وی معتقد است که مشاهده در گراندد تئوری محدودتر از مشاهده اتنوگرافی میباشد.
همچنین، رویکرد دینامیک در تعامل گرایی نمادین و رویکرد استاتیک در اتنوگرافی، مسیر این دو را جدا میکنند. مشاهده در تحقیقات کیفی از همان ابتدا مسیر کار خود را از یک مشاهده گر اتنوگرافی جدا مینماید. به گونهای که در گراندد تئوری پژوهشگر بیشتر به پدیده مورد نظر و فرایند تکیه میکند و از سایتینگ (Sitting) به سمت جزییات فرایند حرکت مینماید. اما در اتنوگرافی تمرکز بیشتر بر روی سایتینگ میباشد. همچنین، مطالعهای بیان نمود که مسیر مشاهده در تحقیق کیفی از مشاهده به سمت مفاهیم و از مفاهیم به سمت مشاهده میباشد. این مسیر در اتنوگرافی یک طرفه میباشد و قابلیت برگشت ندارد.
روایی و پایایی مشاهده
در پژوهشهای کیفی، روایی مشاهده به میزان دقت و اعتبار دادههایی اشاره دارد که از طریق مشاهده رفتارها و پدیدهها در میدان پژوهش بهدست میآید. برای افزایش روایی مشاهده، پژوهشگر باید از مشاهدهٔ طولانیمدت، غرق شدن در میدان، ثبت منظم دادهها و استفاده از چند منبع داده مانند مشاهده، مصاحبه و اسناد بهره گیرد. این راهبردها باعث میشود برداشت پژوهشگر با واقعیت پدیده مورد مطالعه انطباق بیشتری داشته باشد و تفسیرها از سطح برداشتهای سطحی فراتر رود.
پایایی مشاهده ناظر بر ثبات و اتکاپذیری فرایند مشاهده است؛ به این معنا که اگر مشاهده در شرایط مشابه تکرار شود، نتایج نسبتا یکسانی حاصل گردد. در تحقیقات کیفی، پایایی از طریق شفافسازی مراحل مشاهده، ثبت دقیق یادداشتهای میدانی، استفاده از مشاهدهگران متعدد یا بازبینی دادهها توسط همتایان علمی تقویت میشود. همچنین، مستندسازی تصمیمهای پژوهشگر در طول فرایند مشاهده، امکان داوری و بازبینی علمی یافتهها را فراهم میسازد.
در مجموع، رعایت همزمان اصول روایی و پایایی در مشاهده، شرط اساسی برای اعتباربخشی به یافتههای پژوهش کیفی و تبیین معتبر فرایندهای مدیریتی در بستر سازمانی است.
سخن پایانی
مشاهده در تحقیق کیفی ابزاری مکمل و بنیادین برای درک عمیق پدیدههای مدیریتی است که با اتکا بر درگیری فعال پژوهشگر با میدان و رعایت اصول علمی، امکان کشف فرایندهای نهفته را فراهم میسازد. کاربست اثربخش این ابزار مستلزم پایبندی همزمان به دقت روششناختی و الزامات اخلاق پژوهش، از جمله احترام به حقوق مشارکتکنندگان و اخذ مجوزهای لازم است. در نتیجه، مشاهده آگاهانه و اخلاقمدار میتواند به غنای تبیین روابط انسانی و فرایندهای سازمانی در پژوهشهای کیفی کمک شایانی کند.
فهرست منابع
حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
فتحی، طاهره؛ لطفی، ربابه. (۱۴۰۰). مشاهده در تحقیق کیفی. حقیقات کیفی سلامت.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی، الهه. (۱۳۹۴). روشهای تحقیق در علوم رفتاری. تهران: آگاه.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
