انواع پژوهش (تحقیق) در مدیریت و علوم اجتماعی را معمولاً با توجه به هدف و روشهای گردآوری دادهها دسته بندی میکنند. پژوهشها براساس هدف میتوانند بنیادی یا کاربردی باشند و از منظر روش گردآوری دادهها میتوانند آزمایشی یا غیرآزمایشی باشند. در این مقاله کوشش شده است تا تعریف روشنی از انواع روش تحقیق ارائه شود.
جهتگیری و هدف پژوهش
پس از تبیین مبانی فلسفی و پارادایم پژوهش، گام بعدی در صورتبندی منطقی هر پژوهش علمی، تعیین جهتگیری و هدف پژوهش است. در این مرحله، پژوهشگر مشخص میکند که دانش تولیدشده در چارچوب پارادایم انتخابشده، به چه منظوری و در چه جهتی بهکار گرفته خواهد شد.
جهتگیری پژوهش ناظر بر منطق حرکت دانش و غایت آن است و تعیین میکند که پژوهش در پی گسترش مرزهای دانش نظری، حل مسائل عملی، یا توسعه و بهبود الگوها و ابزارهای موجود است. از این رو، هدف پژوهش نه یک مؤلفه اجرایی، بلکه بخشی از معماری روششناختی پژوهش به شمار میآید که پیوند میان فلسفه پژوهش و انتخاب طرح پژوهش را برقرار میسازد.
بسیاری از پژوهشگران روش پژوهش و نوع پژوهش را یکسان قلمداد میکنند در حالیکه این برداشت نادرست است. «نوعشناسی پژوهش» بخشی از «روششناسی پژوهش» است که باید پس از تعیین «فلسفه پژوهش» و «طرح پژوهش» مشخص شود.
تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری
راهنمای تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری مدیریت:
- تحلیل دادههای آماری با روشهای کمی
- تحلیل و کدگذاری مصاحبه با روشهای کیفی
- تحلیل آماری پایاننامه کارشناسی ارشد
- تجزیهوتحلیل روشهای آمیخته رساله دکتری
انواع پژوهش بر اساس هدف
در ادبیات روششناسی پژوهشهای مدیریت، پژوهشها بر اساس هدف به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
انواع پژوهش بر اساس هدف
پژوهش بنیادی (Pure or Basic Research): نوعی پژوهش است که با هدف گسترش و تعمیق دانش نظری و افزایش فهم مفهومی از پدیدهها انجام میشود، بدون آنکه الزاماً در پی حل یک مسئله عملی مشخص یا ارائه راهکار اجرایی فوری باشد. تمرکز اصلی در پژوهش بنیادی بر کشف روابط مفهومی، تبیین نظری پدیدهها و توسعه چارچوبهای انتزاعی است و ارزش آن بیش از هر چیز در سهمی است که در پیشبرد مرزهای دانش ایفا میکند.
پژوهش کاربردی (Applied Research): نوعی پژوهش است که با هدف حل مسائل واقعی، بهبود عملکرد، یا ارائه راهکارهای عملی برای مشکلات مشخص در محیطهای اجتماعی، سازمانی یا اقتصادی انجام میشود. در این نوع پژوهش، هدف اصلی کاربرد دانش نظری برای پاسخگویی به نیازهای عینی و بهبود وضعیت موجود است. پژوهش کاربردی در پی آن است که شکاف میان نظریه و عمل را کاهش دهد و یافتههای علمی را به تصمیمگیریها، سیاستگذاریها یا اقدامات اجرایی تبدیل کند.
پژوهش توسعهای (Applied Research): نوعی پژوهش است که با هدف بهبود، تکمیل یا نوآوری در فرآیندها، محصولات، روشها یا فناوریهای موجود انجام میشود. این نوع پژوهش بر پایهی یافتههای پژوهشهای بنیادی و کاربردی شکل میگیرد و تمرکز آن بر تبدیل دانش به فناوری، محصول یا خدمت قابل استفاده در عمل است. در واقع، پژوهش توسعهای مرحلهای است که در آن دانش نظری و راهکارهای کاربردی به دست آمده، به صورت مدل، سیستم، فرآورده یا روش اجرایی جدید در میآید.
مقایسه انواع پژوهش
پژوهشها بر مبنای هدف نهایی آنها در سه گروه اصلیِ بنیادی، کاربردی و توسعهای طبقهبندی شدند. این سهگانه، بیانگر مسیر تحول دانش از سطح نظری تا سطح عملی و اجرایی است.
پژوهش بنیادی با تمرکز بر کشف و تبیین مفاهیم، زیربنای نظری دانش را فراهم میآورد؛ پژوهش کاربردی این دانش را برای حل مسائل واقعی بهکار میگیرد؛ و پژوهش توسعهای با تکیه بر نتایج دو نوع پیشین، به طراحی و ساخت محصولات، مدلها و فناوریهای نو میپردازد. جدول زیر تفاوتهای اصلی این سه نوع پژوهش را از نظر هدف، سطح انتزاع، فلسفه، رویکرد و نوع خروجی نشان میدهد.
مقایسه انواع پژوهش (حبیبی، ۱۴۰۰، ص ۳۸)
این طبقهبندی نشان میدهد که انواع پژوهش نه در تقابل، بلکه در تداوم یکدیگر قرار دارند. پژوهش بنیادی، بستر مفهومی و نظری را میسازد؛ پژوهش کاربردی، آن مفاهیم را در میدان عمل میآزماید؛ و پژوهش توسعهای، حاصل آنها را به صورت فرآورده یا نظامی قابل پیادهسازی درمیآورد.
موارد ارائهشده در جدول بالا بر ویژگیهای غالب و رایج هر نوع پژوهش تأکید دارند؛ بدیهی است که در عمل، بسته به ماهیت مسئله و رویکرد پژوهشگر، این مرزبندیها میتوانند تا حدودی همپوشانی یا تغییر داشته باشند.
انواع پژوهش بر اساس روش گردآوری دادهها
عنوان «انواع پژوهش بر اساس روش گردآوری دادهها» از نظر روششناختی نادرست و گمراهکننده است، زیرا این تقسیمبندی ناظر به طرح پژوهش است، نه صرفاً شیوه گردآوری دادهها.
در بیشتر کتابها به دو دسته تحقیق آزمایشی و تحقیق غیرآزمایشی (توصیفی) اشاره میشود. تحقیقات آزمایشی نیز خود به دو دسته تمامآزمایشی و شبهآزمایشی افراز میشوند. آنگاه تمامی مطالعات مدیریت در دسته تحقیقات توصیفی قرار میگیرند. این نوع دستهبندی از اساس اشتباه است.
انواع تحقیق براساس نحوه گردآوری دادهها (رویکرد کلاسیک و اشتباه)
تحقیقات آزمایشی مختص علوم تجربی است و در مدیریت جایگاهی ندارد. بنابراین روش تحقیق توصیفی یا غیر آزمایشی توضیح داده شده است.
انواع تحقیق توصیفی
در روششناسی پژوهش، پژوهش توصیفی (Descriptive) به مطالعاتی اطلاق میشود که هدف آنها توصیف منظم و واقعگرایانه وضعیت موجود یک پدیده بدون دستکاری متغیرهاست. بر این اساس، پژوهشهای توصیفی را میتوان به چند نوع اصلی تقسیم کرد:
پژوهش پیمایشی (Survey Research)
با هدف توصیف ویژگیها، نگرشها، باورها یا رفتارهای یک جامعه آماری، معمولاً در یک مقطع زمانی مشخص انجام میشود و از ابزارهایی مانند پرسشنامه یا مصاحبه ساختیافته بهره میگیرد.
پژوهش همبستگی (Correlational Research)
به توصیف و تحلیل شدت و جهت رابطه میان متغیرها میپردازد، بدون آنکه رابطه علّی برقرار کند. تمرکز آن بر الگوهای همراهی متغیرهاست، نه تبیین چرایی آنها.
پژوهش پسرویدادی (Ex Post Facto)
وضعیت گروهها یا پدیدههای موجود را با یکدیگر مقایسه میکند تا تفاوتها یا شباهتها را شناسایی کند، بیآنکه پژوهشگر مداخله یا دستکاری انجام دهد. به این نوع پژوهش گاهی پژوهش علی-مقایسهای نیز گویند.
پژوهش موردی (Case Study)
به بررسی عمیق و همهجانبه یک مورد خاص (فرد، سازمان، رویداد یا نظام) میپردازد و توصیفی دقیق از ابعاد مختلف آن ارائه میدهد.
اقدامپژوهی (Action Research)
نظریه پژوهش عمل یا اقدامپژوهی یک روش تحقیق علمی است که میتواند موقعیتهای نامعین ملموس مربوط به اقدامات و عملیات را مشخص کند. به این ترتیب میتوان در بهبودی آن موقعیت کوشید.
پژوهشهای توصیفی طیفی از طرحها را در بر میگیرند که وجه مشترک آنها تمرکز بر وضعیت موجود و عدم مداخله پژوهشگر است. تفاوت این انواع بیشتر در سطح تحلیل، ابزار گردآوری داده و هدف توصیف (ویژگی، رابطه، تفاوت یا الگو) نمود مییابد.
انواع پژوهش و طرح پژوهش
پس از تعیین فلسفه و پارادایم پژوهش، جهتگیری و هدف پژوهش تعیین میشود و رویکرد مناسب انتخاب خواهد شد. آنگاه براساس استراتژی پژوهش و طرح پژوهش میتوان از طرحهای زیر استفاده کرد:
- طرحهای کمی: مانند آزمایشی، شبهآزمایشی، توصیفی، همبستگی یا پسرویدادی
- طرحهای کیفی: مانند پدیدارشناسی، گرانددتئوری، قومنگاری، مطالعه موردی، روایتپژوهی یا تحلیل گفتمان
- طرحهای آمیخته: مانند تبیینی، اکتشافی، آشیانهای یا مثلثسازی
نباید انواع طرح پژوهش با انواع پژوهش اشتباه شود. طرح پژوهش راهنمای کلی و نقشه راهی است که چارچوب کلی یک تحقیق علمی را برای پژوهشگران روشن میسازد. این طرح پژوهشی میتواند مبتنی بر رویکردهای کمی، کیفی یا آمیخته باشد.
انواع طرح پژوهش
استراتژی پژوهش در انتخاب طرح پژوهش بسیار اهمیت دارد. جهت خاصی را برای برای رویههای انجام پژوهش در یک طرح پژوهشی فراهم میسازد. استراتژیهای پژوهشی گوناگونی وجود دارد که مهمترین آنها به تفکیک رویکردهای گوناگون پژوهشی عبارتند از:
- استراتژیهای کمی: طرحهای آزمایشی، غیرآزمایشی (توصیفی)
- استراتژیهای کیفی: تحلیل روایت، پدیدارشناسی، قومنگاری، گراندد تئوری، مطالعه موردی
- استراتژیهای آمیخته: متوالی، همزمان و تبدیلی
بنابراین براساس رویکرد یا فلسفه پژوهش و استراتژی پژوهش میتوانید طرح پژوهش مناسب را انتخاب کنید.
تفاوت انواع پژوهش و روش تجزیهوتحلیل دادهها
یک اشتباه رایج بین پژوهشگران ایرانی آن است که تمایز درستی بین روش تحقیق و نوع تحقیق و نوع تحلیل قائل نیستند.
روش تحقیق کوششی نظاممند جهت دستیابی به هدف پژوهش است که دارای گامهای مشخصی میباشد.
بسیاری از پژوهشگران روش پژوهش و نوع پژوهش را یکسان قلمداد میکنند در حالیکه این برداشت نادرست است. «نوعشناسی پژوهش» نخستین گام از «روششناسی پژوهش» است و تعیین «روش تجزیهوتحلیل دادهها» آخرین گام در روششناسی پژوهش میباشد.
آرش حبیبی
اولین گام در تدوین روش تحقیق تعیین نوع تحقیق است. نوع تحقیق براساس هدف، شیوه گردآوری دادهها و ماهیت دادهها تعیین میشود. در هیچ کتاب روش تحقیق نیز تحقیقات براساس شیوه تجزیهوتحلیل دادهها تقسیمبندی نشدهاند.
آخرین گام در تدوین روش تحقیق، بیان شیوه تجزیهوتحلیل دادهها است. روش تجزیهوتحلیل دادهها نشان میدهد پژوهشگر با استفاده از چه روشهایی دادههای گردآوری شده را تحلیل خواهد کرد. بنابراین این گامی جدا از بحث نوع تحقیق است و شما براساس روش تحلیل نمیتوانید نوع تحقیق را تشخیص دهید.
سخن پایانی
انواع پژوهش در مدیریت و علوم اجتماعی براساس هدف به تحقیقات بنیادی و کاربردی تقسیم میشوند. در سالهای اخیر شیوه کاربردی-توسعهای نیز به انواع روش تحقیق براساس هدف اضافه شده است. البته از نظر نویسنده این شیوه دارای سند و اعتبار علمی کافی نیست. از نظر شیوه گردآوری دادهها نیز تحقیقات به دو دسته آزمایشی و غیرآزمایشی (توصیفی) تقسیم میشوند. بیشتر مطالعات مدیریتی به شیوه توصیفی انجام میشوند. شیوه توصیفی خود شامل تحقیق پیمایشی، اقدامپژوهی، همبستگی، پسرویدادی و مواردی از این دست میباشد. در نهایت باید اذعان کرد مرزبندی شفاف و روشنی برای این منظور وجود ندارد. برای نمونه نمیتوان تفاوت دقیقی بین روش همبستگی و روش پسرویدادی بیان کرد.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
