آینده پژوهی

روش شناختی ﺁﻳﻨﺪﻩ پژوهی

منبع: آینده پژوهی در تحقیقات کیفی نوشته مونا سرآبادانی نشر الکترونیک پارس مدیر

ﺁﻳﻨﺪﻩ پژوهی ﻣﻌﺎﺩﻟﻲ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺍﻱ ﺣﻮﺯﻩ ﭘﮋﻭﻫﺶ Futures studies ﭘﻴﺸﻨﻬﺎﺩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﻧﺎﻡ‌ﻫﺎﻱ ﺩﻳﮕﺮﻱ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺷﻨﺎﺳﻲ، ﺁﻳﻨﺪﻩ ﻧﮕﺮﻱ، ﺁﻳﻨﺪﻩ اندیشی ﻭ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺕ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﻧﻴﺰ ﺑﺮﺍﻱ ﻧﺎﻡ ﮔﺬﺍﺭﻱ ﺍﻳﻦ ﺣﻮﺯﻩ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﻧﺪ. ﻭﻧﺪﻝ ﺑﻞ (Wendell bell) ﺍﺯ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎﻥ ﺻﺎﺣﺐ ﻧﺎﻡ ﺍﻳﻦ ﺣﻮﺯﻩ، ﺑﺮﺁﻭﺭﺩ ﺧﻮﺩ ﺍﺯ ﺍﻫﺪﺍﻑ ﺍﻳﻦ ﺣﻮﺯﻩ ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ ﺭﺍ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﺎﻥ ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ: ﻏﺮﺽ ﺍﺯ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺍﻧﺪﻳﺸﻲ، ﻛﺸﻒ ﻳﺎ ﺍﺑﺪﺍﻉ، سنجش ﻭ ﺍﺭﺯﻳﺎﺑﻲ ﻭ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎﺩ ﺁﻳﻨﺪﻩ‌ﻫﺎﻳﻲ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﻭﺍﻗﻊ ﺷﻮﻧﺪ: (ﺁﻳﻨﺪﻩ‌ﻫﺎﻱ ﻣﻤﻜﻦ)، ﺍﺣﺘﻤﺎﻝ ﻭﺍﻗﻊ ﺷﺪﻥ ﺁﻧﻬﺎ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ: (ﺁﻳﻨﺪﻩ‌ﻫﺎﻱ ﻣﺤﺘﻤﻞ) ﻭ ﻳﺎ ﻣﻲ‌باید ﻭﺍﻗﻊ ﺷﻮﻧﺪ (ﺁﻳﻨﺪﻩ‌ﻫﺎﻱ ﻣﻄﻠﻮﺏ).

ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲ‌ﺗﻮﺍﻥ ﺍﻳﻦ ﺣﻮﺯﻩ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺯﻣﺮﻩ ﻗﻠﻤﺮﻭﻫﺎﻱ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺪﺩ ﺑﻬﺮﻩ‌ﮔﻴﺮﻱ ﺍﺯ ﺍﻣﻜﺎﻧﺎﺕ ﻭ ﺩﺳﺘﺎﻭﺭﺩﻫﺎﻱ ﺭﺷﺘﻪ ﻫﺎﻱ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻥ ﻋﻠﻮﻡ ﻭ ﺭﻳﺎﺿﻴﺎﺕ، ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﻭ ﻓﻨﺎﻭﺭﻱ، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ، ﺳﻴﺎﺳﺖ، ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ، ﺗﺎﺭﻳﺦ، ﻫﻨﺮ، ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻭ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻭ ﺑﻪ ﻭﻳﮋﻩ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻋﻠﻢ ﻭ ﻓﻨﺎﻭﺭﻱ ﺩﺭ ﺣﺎﻝ ﺷﻜﻞ‌ﮔﻴﺮﻱ است. آینده پژوهی در حوزه روش تحقیق کیفی قابل مطالعه است.

تعریف و مفهوم آینده پژوهی

آینده‌پژوهی، اصول و روش‌های مطالعه و پس از آن، تصمیم‌گیری، ارائه طرح و اقدام در خصوص علوم و فناوری مرتبط با آینده است. آینده‌پژوهی، تفکرات فلسفی و روش‌های علمی و طرح‌های گوناگون را بررسی و با استفاده از آنها، آینده‌های بدیل و احتمالی را ترسیم می‌نماید. آینده‌پژوهی، ابزاری برای معماری و مهندسی هوشمندانه آینده است. به دلیل تنوع موضوع‌های مطرح در آینده‌پژوهی، بهتر است به جای رشته‌ای مستقل، آن در حوزه‌ چندرشته‌ای یا فرارشته‌ای قرار داده شود. با این همه، هر نامی که برای آن برگزیده شود، آینده‌پژوهی امروز نه تنها وجود دارد بلکه در شکل‌گیری آینده نقشی مهم ایفا می‌نماید. حوزه‌های موضوعی بالقوه در آینده‌پژوهی، از نظر تعداد با شمار پدیده‌های متنوع موجود در جهان برابری می‌نمایند.

برای تحلیل کیفی مصاحبه های تخصصی مقطع کارشناسی ارشد و دکتری با پارس مدیر ارتباط برقرار کنید.

آینده­‌پژوهی رشته‌­ای است مستقل که به شکلی روش­مند به مطالعه آینده می­‌پردازد. این رشته تصاویری از آینده در اختیار ما قرار می‌­دهد تا در زمان حال، بر اساس این تصاویر بتوانیم به شکلی کارآمدتر تصمیم­‌گیری نماییم. این تصاویر در سه مقوله طبقه­‌بندی می‌شوند: آینده­‌ ممکن، آینده‌ محتمل و آینده مطلوب.

انواع آینده

انواع آینده که در مطالعات آینده‌­پژوهی به آن پرداخته می­‌شود، در سه دسته، طبقه‌­بندی می‌­شوند:

آینده­‌ ممکن: شامل تمامی آینده­‌هایی است که می­‌تواند اتفاق بیافتد. مهم نیست که این آینده‌­ها تا چه حد احتمال وقوع داشته باشند و یا حتی دست نیافتنی باشند.

آینده­ محتمل: آنچه به احتمال بسیار زیاد در آینده به وقوع خواهد پیوست (مبتنی بر استمرار روندهای کنونی در آینده).

آینده­ مطلوب:آنچه مطلوب­ترین و مرجع­ترین رویداد آینده و یا آنچه بهینه­‌ترین و دلخواه‌­ترین رویداد آینده به شمار می‌رود.

رویکردهای آینده‌پژوهی

به حکم عقل سلیم مردم از هم‌اکنون باید بدانند که آینده ممکن است آبستن چه پیشامدهایی باشد، کدام پیشامدها احتمال وقوع بیشتری دارند و در میان آن‌ها کدام‌ یک از دلخواهینگی بیشتری برخوردار است. بر همین بنیان، سه رویکرد مطالعه آینده و انواع آینده به شرح ذیل وجود دارند:

  • آینده‌پژوهی واکاوانه یا تحلیلی، که گاه آینده‌پژوهی اکتشافی نیز نامیده می‌شود؛
  • آینده‌پژوهی تصویرپرداز؛
  • آینده‌پژوهی هنجاری، که گاه آینده‌پژوهی مشارکتی نیز نامیده می‌شود.

جمع بندی بحث آینده پژوهی

آینده­ پژوهی گونه­ ای از علوم نرم است. این حوزه از دانش نه تنها علم صرف بلکه به دانش­ فنی نیز نائل آمده است و از آن به عنوان علم فناوری یاد می­ شود. امروزه از آینده پژوهی انتظار می رود پا را از کشف آینده فراتر گذارد و به مهندسی هوشمند آینده بپردازد. آینده‌پژوه درک موجود را برهم می‌زند تا اطلاعات در دسترس را در قالب نگرشی مبتکرانه‌تر و پربارتر ترکیب و بازسازی کند. هدف آینده‌پژوه شناسایی ابعاد تازه‌ای است که هنوز وارد زندگی بشر نشده‌اند. به‌علاوه، آینده‌پژوه سعی دارد بدون اینکه از واقعیات دور شود، درمورد تحولات بی‌سابقه‌ای نظریه‌پردازی کند که احتمال می‌رود عادات فعلی بشر را در روزگاران آینده دگرگون کنند و مردمی را که تمایلی به تجربه‌ی شیوه‌ها و پدیده‌های نوظهور ندارند، به چالش بکشند.

آینده پژوهی به دو روش تحقیق توصیفی و تجویزی قابل مطالعه است. در روش توصیفی، که روش برون‌یابی نیز گفته می‌شود، آینده‌پژوه بر آن است تا حالتی از آینده را که اتفاق خواهد افتاد یا شاید اتفاق بیفتد، با نظر به واقعیات توصیف کند. در روش تجویزی، که روش هنجاری نیز گفته‌ می‌شود، تمرکز آینده‌پژوه بر حالتی از آینده که باید اتفاق بیفتد، قرار دارد. روش‌های تجویزی کمک می‌کنند فرد بتواند ارزش‌ها و ترجیحات مورد علاقه‌ی خود را تشخیص بدهد و از آینده‌ی مطلوبی که در نظر دارد، تصویر واضح‌تری داشته باشد. وقتی فرد بداند که چه آینده‌ای را برای خود می‌پسندد، می‌تواند با گام‌های مؤثرتری در جهت تحقق همان آینده‌ی مطلوب حرکت کند.