سطح تحلیل (Level of analysis) مشخص می‌کند پدیده مورد مطالعه در چه سطحی، مانند فرد، گروه، سازمان یا جامعه، بررسی و تبیین می‌شود. تعیین سطح تحلیل به انتخاب طرح پژوهش، شیوه گردآوری داده‌ها و روش تحلیل آماری مناسب کمک می‌کند و در طراحی نمونه و تعیین حجم نمونه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «سطح تحلیل» مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.
تعریف سطح تحلیل
سطح تحلیل مفهومی در روش پژوهش علوم اجتماعی جهت تعیین مکان، اندازه و مقیاس جامعه آماری پژوهش است. این مقیاس در کنار واحد مشاهده به تعریف نمونه یک پژوهش کمک می‌کند.
سطح تحلیل با جامعه آماری و واحد مشاهده ارتباط دارد، اما با آنها یکسان نیست. تعیین سطح تحلیل به انتخاب طرح پژوهش، شیوه گردآوری داده‌ها و روش تحلیل آماری مناسب کمک می‌کند و در طراحی نمونه و تعیین حجم نمونه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. بنابراین باید بین این مفهوم با جامعه و تعیین حجم نمونه تمایز قائل شد.
تحلیل چندسطحی (Multilevel Analysis) یکی از روش‌های تحلیل آماری است که برای بررسی داده‌های دارای ساختار سلسله‌مراتبی به‌کار می‌رود. این روش امکان بررسی هم‌زمان تأثیر متغیرها در سطوح مختلف، مانند کارکنان در سطح فردی و سازمان‌ها در سطح گروهی، را فراهم می‌کند.
- مشاوره پایان‌نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری
- انتخاب موضوع و روش‌شناسی پژوهش
- تحلیل آماری داده‌های کمی، کیفی و آمیخته
- نگارش، استخراج و انتشار مقالات علمی
- مشاوره طرح‌های پژوهشی پسادکتری
انواع سطح تحلیل در علوم اجتماعی
اگرچه سطوح تحلیل لزوماً متقابل نیستند، اما سه سطح کلی وجود دارد که پژوهش‌های علوم اجتماعی ممکن است در آن قرار گیرند:
- سطح خرد
- سطح متوسط
- سطح کلان
«سطح تجزیه‌وتحلیل» از اصطلاح «واحد مشاهده» متمایز است، زیرا اولی به مجموعه‌ای کم و بیش یکپارچه از روابط اشاره دارد. در حالی که دومی به واحد مجزایی اشاره دارد که داده‌ها از آن گردآوری شده یا خواهد شد.
سطح خرد
سطح خرد (Micro) کوچکترین واحد تحلیل در علوم اجتماعی یک فرد در محیط اجتماعی است. در سطح خرد، که به آن سطح محلی نیز گفته می‌شود، جامعه پژوهش معمولاً یک فرد در محیط اجتماعی خود یا گروه کوچکی از افراد در یک زمینه اجتماعی خاص است. نمونه‌هایی از سطوح خرد تحلیل شامل موارد زیر است:
- افراد بیگانه، بدون تابعیت، پناه‌جو، پناهنده
- شخص
- شهروند
- خانواده‌ها
- دانشجویان
- افراد بومی
در این سطح، رفتار و ویژگی‌های فردی کارکنان بررسی می‌شود. برای مثال، پژوهشگر تأثیر انگیزش شغلی بر عملکرد فردی کارکنان یک سازمان را مطالعه می‌کند.
سطح متوسط
سطح متوسط (Meso) نشان‌دهنده اندازه جمعیت است که بین سطوح خرد و کلان، مانند یک جامعه یا یک سازمان قرار می‌گیرد. با این حال، سطح متوسط ممکن است به تحلیل‌هایی اشاره داشته باشد که به طور خاص برای آشکار کردن ارتباطات بین سطوح خرد و کلان طراحی شده‌اند. گاهی اوقات به ویژه در جامعه شناسی از آن به عنوان دامنه متوسط یاد می‌شود. نمونه‌هایی از واحدهای تحلیل سطح متوسط شامل موارد زیر است:
- قبیله و طایفه
- دانشگاه
- انجمن
- شهر یا روستا
- سازمان‌های دولتی و خصوصی
در این سطح، گروه‌ها، واحدهای سازمانی و روابط میان آنها بررسی می‌شوند. برای مثال، پژوهشگر تأثیر سبک رهبری بر عملکرد تیم‌های کاری یک سازمان را مطالعه می‌کند.
سطح کلان
در سطح کلان (Macro) عموماً پیامدهای تعاملات را ردیابی می‌کنند، مانند تعاملات اقتصادی یا سایر تعاملات انتقال منابع در یک جمعیت بزرگ. از آن به عنوان سطح جهانی نیز یاد می شود. نمونه‌هایی از واحدهای تحلیل سطح کلان شامل موارد زیر است، اما به آنها محدود نمی‌شود:
- ملت
- جامعه
- تمدن
- بین‌المللی
- جهانی
در این سطح، پدیده‌ها در مقیاس کلان مانند صنایع، نظام‌های اقتصادی و ساختارهای نهادی بررسی می‌شوند. برای مثال، پژوهشگر تأثیر سیاست‌های اقتصادی دولت بر عملکرد صنعت بانکداری کشور را مطالعه می‌کند.
سخن پایانی
سطح تحلیل ارتباط تنگاتنگی با واژه واحد تحلیل دارد و برخی از پژوهشگران آنها را به جای یکدیگر به کار برده‌اند، در حالی که برخی دیگر بر لزوم تمایز استدلال می‌کنند. سطح تحلیل بیشتر موضوعی است که به چارچوب/زمینه تحلیل و سطحی که فرد تحلیل خود را در آن انجام می دهد، مرتبط است. دانشجویان و پژوهشگران مدیریت و علوم اجتماعی باید مشخص کنند در چه سطوحی به تحلیل داده‌ها می‌پردازند. برای نمونه در یک پژوهش ممکن است در سطح شهروندان یک شهر، یک استان یا کشور به مطالعه پرداخت. در نهایت برای جمع‌بندی دیدگاه شخصی خود را برای این مفهوم بیان می‌کنم: این مفهوم هیچ کاربرد روشنی در روش پژوهش ندارد و در هیچ کتاب فارسی و لاتین معتبر با آن مواجه نشده‌ام.
گردآوری و نگارش: پژوهشکده پارس‌مدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارس‌مدیر | 
