ترومای سازمانی (Organizational Trauma) به آسیبها و فشارهای شدید روانی و ساختاری ناشی از رویدادهای بحرانی در سازمان اشاره دارد که میتواند بر کارکنان، فرهنگ سازمانی و عملکرد کلی سازمان اثر منفی بگذارد. این پدیده معمولاً در نتیجه بحرانهایی مانند تعدیل نیرو، فساد، تعارضات شدید، فروپاشی اعتماد، حوادث شغلی یا تغییرات ناگهانی ایجاد میشود و پیامدهایی مانند اضطراب، بیاعتمادی، فرسودگی و کاهش تعهد سازمانی را به همراه دارد. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، ترومای سازمانی مفهومسازی و ابعاد آن تشریح خواهد شد.
تعریف ترومای سازمانی
واژه تروما trauma از مطالعات پزشکی و روانشناختی اقتباس شده است. تروما به جراحتهای شدیدی اطلاق میشودکه در اثر وقوع حادثه یا تصادف و هرگونه آسیب یا صدمه ناشی از برخورد عوامل فیزیکی یا شیمیایی با بافتهای بدن به وجود آید. از نظر پزشکی، تروما به یک جراحت بدنی شدید یا شوک بحرانی و از نظر روان شناختی، تجربهای است که ازنظر هیجانی دردناک، پریشان کننده و ناگهانی باشد و اغلب باعث اثرات پایدار بدنی و ذهنی شود. به زبان ساده تربه “مواجهه با یک عامل فشار آسیبزای بیهایت شدید” گفته میشود.
ترومای سازمانی، بیانگر تجربه جمعی کارکنان از ضربات و شوکهای وارده به سازمان است که به موجب آن ساختارهای محافظتی و دفاعی یک سازمان درهم شکسته و سازمان به طور موقت یا دائم دچار آسیب پذیری و ناامیدی شده و صدمات قابل توجهی دریافت میکند.
با درنظرگرفتن استعاره سازمان همانند موجود زنده، سازمانها در طول حیات خودبا مصائب، بلایا و آسیبهای مختلفی مواجه میشوند که از آن به عنوان ترومای سازمانی تعبیر میکنند. ترومای سازمانی پدیدهای است که در صورت وقوع، شوک فراوانی به همه افراد و گروههای سازمانی وارد میکند.
ترومای سازمانی تجربه جمعی کارکنان از یکسری از ضربات و شوک هایی است که معمولاً سوء کارکرد یک یا چند رکن از ارکان یک سازمان است. این حوادث بر توانایی سازمان اثر میگذارد و میتواند به از دست دادن استعدادهای سازمانی منجر شود. همچنین شوک وارد شده ساختار محافظتی و دفاعی یک سازمان درهم میشکند.
ابعاد ترومای سازمان
ترومای سازمانی نوعی آسیب جمعی و پایدار در فضای سازمان است که در پی رویدادهای تنشزا، تهدیدکننده یا بحرانآفرین شکل میگیرد. این پدیده تنها به آسیبهای فردی محدود نمیشود، بلکه میتواند ساختار روابط، فرهنگ، اعتماد و هویت سازمانی را نیز تحت تاثیر قرار دهد. پژوهشگران معتقدند ترومای سازمانی زمانی شکل میگیرد که سازمان یا اعضای آن تجربهای شدید، ناگهانی و تهدیدکننده را پشت سر بگذارند و آثار آن در رفتارها، تصمیمها و تعاملات سازمانی باقی بماند.
- روانی (Psychological)
- رفتاری (Behavioral)
- فرهنگی (Cultural)
- ساختاری (Structural)
عوامل روانی شامل اضطراب، ترس، فرسودگی، ناامنی روانی و کاهش سلامت روان کارکنان است. عوامل رفتاری نیز به بروز رفتارهایی مانند کاهش مشارکت، تعارض، بیاعتمادی، انزوا و مقاومت در برابر تغییر اشاره دارد.
از سوی دیگر عوامل فرهنگی شامل تضعیف اعتماد سازمانی، کاهش انسجام و شکلگیری فرهنگ ترس یا سکوت سازمانی است. در پایان عوامل ساختاری به اختلال در فرایندها، کاهش هماهنگی، ضعف ارتباطات و بیثباتی در ساختار سازمان مربوط میشود.
برونرفت از ترومای سازمان
مدیریت سازمان برای برون رفت از بحرانهای شکل گرفته، راهبردها و نظریههای خاصی را اتخاذ میکنند. هدف آن است از عمیق ترشدن و سرایت عدم اطمینان و ناآرامی به دیگر بخشها جلوگیری شود. یکی از نظریههای مطرح شده در حوزه سازمان و مدیریت،در مقابله با این ناآرامی ها، نظریۀ ترومای سازمانی است. تروما با تأثیرگذاری بر توانایی افراد و سازمان موجب نقصان و تقلیل ظرفیت ها، استعدادها و انرژی سازمان میشود.
سازمانهایی که دچار ضربه روحی شده اند، معمولاًدر حالت رکود، ورشکستگی و کاهش منابع مالی قرار میگیرند. همچنین به دلیل عدم بهره برداری از فناوری مناسب، عملکرد آنها در حالت نزولی قرار دارد. مهمترین ابزار مواجهه با این حال بکارگیری شیوههای مدیریت بحران است. نظر به اینکه مطالعات در این حوزه در حال رشد و گسترش است در این مقاله ترومای سازمانی تشریح شده است.
ترومای سازمانی بیانگر آن دسته از ضربات و شوکهای وارده به سازمان است. معمولاً به دلیل سوء کارکرد یک یا چند رکن از ارکان سازمان نظیر افراد، اهداف، ساختار، فناوری و یا محیط به وجود میآید.
سخن پایانی
ترومای سازمانی یکی از پدیدههای پیچیده و کمتر مورد توجه در مطالعات مدیریت و رفتار سازمانی است که میتواند آثار بلندمدتی بر عملکرد و سلامت سازمان برجای گذارد. سازمانهایی که در معرض بحرانها و فشارهای شدید قرار میگیرند، علاوه بر آسیبهای اقتصادی با پیامدهای روانی، فرهنگی و رفتاری نیز مواجه میشوند. از اینرو، توجه به بازسازی اعتماد، حمایت روانی کارکنان، تقویت ارتباطات و ایجاد تابآوری سازمانی از مهمترین راهکارهای مدیریت ترومای سازمانی محسوب میشود. سازمانهایی که دچار تروما میشوند در بیشتر موارد حالت رکودی به خود میگیرند. در صورت نبود مدیریت صحیح و ناتوانی در بکارگیری فناوری مناسب، ورشکسته و از صحنه رقابت محو میشوند. همچنین نادیده گرفتن آن باعث کاهش تعهد و تمایل افراد به انجام وظایف میشود. بنابراین این مسئله باید در کانون توجه سازمانهای امروزی قرار گیرد.
منبع: بیکر، شعبان؛ بیکر، موسی. مدیریت رفتار سازمانی. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
