دولت باز (Open government) دکترینی در اداره بخش عمومی است که براساس آن شهروندان حق دارند به اسناد و رویههای اجرایی دولت دسترسی داشته باشند. این شیوه از مدیریت دولتی حد اعلای شفافیت سازمانی در بخش دولتی است. در این مقاله کوشش بر آن است تا «دولت باز» در بستر مدیریت دولتی مفهومسازی و تعریف شود.
تعریف دولت باز
دولت باز را نمیتوان مفهومی مستقل از دولت الکترونیک دانست، بلکه آن را باید مرحلهای تکاملیافته از دولت الکترونیک تلقی کرد. در این رویکرد بر شفافیت، دسترسی آزاد به اطلاعات، پاسخگویی و مشارکت شهروندان تأکید بیشتری دارد. در حالی که دولت الکترونیک در آغاز بیشتر بر دیجیتالیسازی خدمات عمومی و بهبود تعامل میان دولت و شهروندان متمرکز بود، دولت باز فراتر از ارائه خدمات رفته و بر نحوه تولید، انتشار و استفاده از اطلاعات عمومی تمرکز میکند.
مفهوم دولت الکترونیک به تدریج از حوزه مدیریت دولتی فراتر رفت و با مباحث علوم سیاسی و حکمرانی پیوند خورد. این تحول موجب شد ابعاد زیر در کانون توجه قرار گیرند:
- فراهم نمودن خدمات برای شهروندان و تجارت
- ارتقای عملکرد دولت
- شمول و توسعه اجتماعی
- مشارکت و دموکراسی الکترونیکی
از این منظر، دولت باز را میتوان جدیدترین مرحله تکامل دولت الکترونیک دانست. مرحلهای که در آن فناوری صرفاً ابزاری برای ارائه خدمات نیست، بلکه وسیلهای برای تقویت حکمرانی خوب، افزایش اعتماد عمومی و مشارکت شهروندی در اداره امور عمومی محسوب میشود. در واقع، دولت باز تجلی گذار از «دولت خدمتمحور» به «دولت مشارکتمحور و شفاف» است.
الگوی دولت باز
آخرین گزارشهای منتشر شده توسط سازمان ملل یک مدل چهار مرحلهای مبتنی بر موفقیتهای عالی از کشورهای عضو در خصوص استفاده از وب و فراهم نمودن اطلاعات جامع برای طرفهای ذینفع را به کار گرفت. تنها ایراد چنین تغییری ناچیز بودن ظرفیت، شدت و کفایت اطلاعات در هر مرحله است که توسط مرحله دوم نشان داده شد. عقیده دولت باز با وضعیت اطلاعات رابطه نزدیکی دارد که در آن اطلاعات بیشتری منتشر شده و در برخی مراحل، کیفیت اطلاعات نشان دهنده چنین باز بودنی است. دادههای باز و بزرگ، یک روند جدید است که کشورها را به سوی یک تصویر بازتر جذب مینماید.
الگوی دولت باز
جهتگیری جدید دولت الکترونیک به سوی یک نقش سیاسی، پژوهشهای بیشتری را به دولت الکترونیک جذب کرده است و برخی پژوهشگران در حال تعبیه برخی ابعاد سیاسی مانند مشارکت و شفافیت در پیشنهادات خود هستند. دولت باز پدیده جدید مربوط به مفهوم دولت الکترونیک است که بر وضعیت اطلاعات در هر مرحله تاکید مینماید.
بدون توجه به موفقیت کشور در پروژههای دولت الکترونیک، حالت دولت باز میتواند ارزیابی گردد. دولت باز در اطراف یک رابطه همکاری بین دلتها و شهروندان ساخته میشود که در آن هر دوی اینها در حل مشکلات نزدیک میشوند. برای ساختن این فرآیند همکاری، یک داستان موفقیت، اعتبار، اعتماد و پاسخ گویی، هستند. بسیاری از نمونههای مربوط به دولت باز در تحقیقات گزارش شده اند.
اهمیت باز بودن دولت
اهمیت پروژههای دولت الکترونیک قابل انکار نیست در نتیجه کشورهای بیشتر و بیشتری در حال استفاده از اینترنت برای گشودن درها برای ارتباط و همکاری با شهروندانشان هستند. اینترنت یک کانال باز است که مردم و به خصوص طبقات محروم را به مشارکت فعال تر در صحنه سیاسی تشویق مینماید. برای این مبنا، بیشتر کشورهای جهان از پروژههای دولت الکترونیک استقبال میکنند.
مفهوم دولت باز یک مفهوم قدیمی است و به دهه ۱۹۵۰ برمیگردد. اما هنوز به خوبی تعریف نشده و شامل برخی اضافات در خصوص ابعاد آن میباشد. به عنوان یک مثال، ستون مشارکت پیشنهاد شده توسط دولـت یک بعد مشارکت الکترونیکی میباشد. چنین تکرارها و رویدادی تحقیقات تجربی و تحقیقات مفهومی کننده از این دو مفهوم مشکل دار را دشوار میسازد.
این پدیده با دولت الکترونیک مبتنی بر کاربرد وسیع از تکنولوژیهای اطلاعاتی و ارتباطی (ICT) رابطه نزدیک داشته و به سوی یک دولت باز و دادههای در دسترس و ارتباط میان همه طرفهای ذینفع حرکت میکند. دانشمندان مدیریت دولتی ادعا میکنند که در دو دهه اخیر تمرکز به سوی فناوری باز و دادههای باز تغییر یافته که به نزدیکی دولت باز را با دولت الکترونیک مرتبط ساخته است.
اهداف دولت باز
هدف اصلی این رویکرد آن است که فرایندهای تصمیمگیری و اجرای خطمشیهای عمومی برای شهروندان قابل مشاهده، قابل ارزیابی و قابل مشارکت باشد.دولت باز اهداف متعددی را دنبال میکند که مهمترین آنها عبارتند از:
- افزایش شفافیت
- ارتقای پاسخگویی
- بهبود کیفیت خدمات عمومی
- افزایش اعتماد عمومی
- گسترش مشارکت شهروندان در امور عمومی
در این رویکرد، دولت تنها ارائهکننده خدمات نیست، بلکه بستری برای تعامل، همکاری و مشارکت ذینفعان مختلف در فرایند حکمرانی فراهم میکند. مشارکت شهروندان در تصمیمسازی، مشورت عمومی در تدوین خطمشیها و دسترسی آزاد به اطلاعات از مهمترین مؤلفههای دولت باز به شمار میروند.
شفافیت به عنوان نشانه سنتی یک چنین دولتی است. به این معنی که مردم باید به اطلاعات دولتی دسترسی داشته باشند. همچنین شهروندان از روند رسیدگی به حکومت مطلع شوند، میباشد. با این حال، در سالهای اخیر، تعریف از این نوع دولت گسترش یافته است. تعاریف جدید شامل انتظاراتی برای مشارکت و همکاری شهروندی در روند رسیدگی به حکومت از طریق استفاده از فناوریهای مدرن و باز گشته است.
سخن پایانی
دولت باز یک دکترین حکمرانی است که بیان میدارد، شهروندان حق دسترسی به مدارک و رویههای دولتی را دارند. هدف آن است که شهروندان بتوانند بر بخش عمومی نظارت داشته باشند. به صورت کلی این دکترین بر مقابله با استدلالهای دیگر دولت برای مشروعیت بخشی به محرمانگی فزاینده عملکرد دولت استوار است. به طور کلی، یک دولت باز دارای سطح بالایی از شفافیت و مکانیزمی برای نظارت عمومی با تاکید بر پاسخگویی دولت است.
منبع: هیوز، آون. کتاب مدیریت دولتی نوین. نیویورک: مکگرا هیل.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
