حکمرانی خوب (Good governance) به مجموعهای از سازوکارها، فرایندها و نهادهایی اشاره دارد که از طریق آنها قدرت و منابع عمومی به شیوهای کارآمد، شفاف و پاسخگو مدیریت میشوند. هدف نهایی این شیوه از حاکمیت، ایجاد تعادل میان کارایی مدیریتی، مشروعیت سیاسی و تأمین منافع عمومی است لذا یکی از مهمترین شاخصهای توسعه و کیفیت اداره جوامع در عصر حاضر است. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله به مفهومسازی و تعریف «حکمرانی خوب» پرداخته شده است.
مبانی نظری حکمرانی خوب
مفهوم حکمرانی ریشهای دیرینه در تاریخ اندیشه سیاسی و اداره جوامع دارد، اما «حکمرانی خوب» به عنوان یک چارچوب نظری مستقل از اواخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰ مطرح شد. شکلگیری این مفهوم تا حد زیادی نتیجه ناکارآمدی الگوهای سنتی اداره امور عمومی و همچنین محدودیتهای مدیریت دولتی نوین در حل مسائل توسعهای بود. در این دوره، توجه پژوهشگران و نهادهای بینالمللی از ساختار دولت به کیفیت اداره امور عمومی و نحوه تعامل میان بخش عمومی، بخش خصوصی و جامعه مدنی معطوف شد.
نقطه عطف اصلی در توسعه این مفهوم، گزارش بانک جهانی در سال ۱۹۸۹ با عنوان «آفریقای جنوب صحرا: از بحران تا رشد پایدار» بود. بانک جهانی در این گزارش، ضعف حکمرانی را یکی از عوامل اصلی توسعهنیافتگی دانست و بر ضرورت وجود نهادهای کارآمد، پاسخگو و شفاف تأکید کرد. پس از آن، سازمان ملل متحد، برنامه توسعه ملل متحد (UNDP)، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و سایر نهادهای بینالمللی، چارچوبها و شاخصهای مختلفی برای سنجش حکمرانی خوب ارائه کردند.
بهلحاظ نظری، حکمرانی خوب بر این فرض استوار است که توسعه پایدار تنها از طریق عملکرد دولت حاصل نمیشود، بلکه نیازمند همکاری و مشارکت سه بازیگر اصلی یعنی دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی است. در این رویکرد، کیفیت تصمیمگیری و نحوه اجرای تصمیمات به اندازه خود تصمیمات اهمیت دارد و مشروعیت حکومت در گرو پاسخگویی و جلب اعتماد عمومی است.
تعریف حکمرانی خوب
بانک جهانی حکمرانی خوب را شیوه اعمال قدرت در مدیریت منابع اقتصادی و اجتماعی برای دستیابی به توسعه پایدار تعریف میکند. برنامه توسعه ملل متحد، حکمرانی خوب را فرایند اعمال قدرت سیاسی، اقتصادی و اداری همراه با مشارکت، شفافیت و پاسخگویی میداند.
حکمرانی خوب شامل احترام گذاشتن سیاستمداران و نهادها به حقوق بشر و اصول دموکراسی و حاکمیت قانون است همچنین حکمرانی خوب بهطور خاص به موضوع مدیریت منابع عمومی جهت ایجاد اقتصادی پایدار و شیوههای توزیع عادلانه مربوط میشود.
مهدی الوانی
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز بر کیفیت سیاستگذاری، پاسخگویی نهادهای عمومی و مشارکت ذینفعان در اداره امور عمومی تأکید دارد. این سازمان بر اصولی مانند شفافیت، پاسخگویی، انسجام سیاستی، مشارکت ذینفعان و اعتماد عمومی تأکید میکند.
بنابراین، محور مشترک تمامی این تعاریف، اداره کارآمد امور عمومی با تکیه بر مشارکت، پاسخگویی، عدالت و حاکمیت قانون است. هدف نهایی، افزایش اثربخشی دولت و بهبود عملکرد بخش عمومی است.
اهمیت حکمرانی خوب
حکمرانی، فرایندی است که از آن طریق، جوامع یا سازمانها تصمیمهای مهم خود را اتخاذ میکنند. همچنین مشخص میسازند چه کسانی در این فرایند درگیر شوند و چگونه وظیفه خود را به انجام برسانند.
از یک سو باید گفت حکمرانی، موضوعی است مربوط به نحوه تعامل دولتها و سایر سازمانهای اجتماعی با یکدیگر است. از سوی دیگر نحوه ارتباط دولت با شهروندان و نحوه اتخاذ تصمیمها در جهانی پیچیده را نیز شامل میشود. این نوع از حکمرانی در عرصه سازمانی باید در حاکمیت شرکتی، حاکمیت فناوری اطلاعات و حکمرانی دیجیتال سازمان نیز اعمال شود. استفاده از این شیوه در سازمان موجب افزایش شفافیت سازمانی شده، فساد اداری را کاه میدهد و به سلامت سازمانی منجر میشود.
در کوتاه ترین بیان، حکمرانی مربوط میشود به «تغییر در توازن قدیمی میان دولت و جامعه مدنی». حکمفرمائی نشان میدهد، به همان نحو که ساختارهای رسمی دولت، یکی از ابزارهای اتخاذ و اجرای تصمیمات است، در سطح ملی نیز ساختارهای غیر رسمی ممکن است وجود داشته باشند. چشمانداز حکمرانی، مدعی است که بخش خصوصی و جامعه مدنی به واسطه میزان و حوزه نقششان در حل مسائل جمعی، بدون تکیه بر منابع رسمی دولت مشخص میشوند. در این مقاله به تشریح مفهوم حکمرانی خوب پرداخته شده است.
حاکمیت، حکومت و حکمرانی
حاکمیت (Sovereignty) به قدرت برتر و نهایی در یک سرزمین گفته میشود که هیچ قدرت بالاتری بر آن تسلط ندارد. این مفهوم بیانگر اختیار قانونی و مشروع برای وضع قوانین، اعمال قدرت و اداره کشور است. حاکمیت معمولاً به دولت یا ملت نسبت داده میشود و یکی از ارکان اساسی تشکیل دولتهای مدرن به شمار میآید.
حکومت (Government) مجموعه نهادها، سازمانها و مقاماتی است که وظیفه اداره کشور و اجرای قوانین را بر عهده دارند. این مفهوم بیشتر به ساختار رسمی قدرت سیاسی و اجرایی اشاره دارد. دولت، قوه مقننه، قوه قضائیه و سایر نهادهای رسمی از اجزای حکومت محسوب میشوند.
حکمرانی (Governance) به فرایند تصمیمگیری و شیوه اجرای تصمیمات در جامعه اشاره دارد. در این رویکرد، علاوه بر حکومت، بخش خصوصی، جامعه مدنی و سایر ذینفعان نیز در اداره امور عمومی نقش دارند. حکمرانی بر کیفیت تعامل میان بازیگران مختلف، شفافیت، پاسخگویی و مشارکت عمومی تأکید میکند.
اصول حکمرانی خوب
کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای آسیا و اقیانوسیه (UNESCAP) حکمرانی خوب را بر پایه هشت شاخص کلیدی تبیین کرده است. بر اساس این چارچوب، حکمرانی زمانی مطلوب و اثربخش تلقی میشود که تصمیمگیریها، سیاستها و اقدامات عمومی در فضایی شفاف، پاسخگو، قانونمدار و مشارکتی انجام شوند.
این شاخصها به ترتیب عبارتند از:
- مشارکت (Participation)
- حاکمیت قانون (Role Of Law)
- شفافیت (Transparency)
- مسوولیت پذیری (Responsiveness)
- اجماع سازی (Public Cause)
- عدالت و انصاف (Equity)
- کارایی و اثربخشی (Efficiency)
- پاسخگویی (Accountability)
ابعاد حکمرانی خوب
بهبود کیفیت اداره امور عمومی به یکی از اولویتهای اصلی دولتها و سازمانهای بینالمللی تبدیل شده است. در نهایت، آینده توسعه بیش از آنکه به میزان منابع وابسته باشد، به شیوه مدیریت و بهرهگیری از این منابع بستگی خواهد داشت. این شاخصها بهعنوان معیارهایی برای ارزیابی کیفیت اداره امور عمومی در دولتها، سازمانها و نهادهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرند. همچنین از این شاخصها برای حکمرانی خوب شهری نیز قابل تعمیم هستند.
بر این اساس، حکمرانی خوب را میتوان رویکردی در مدیریت و اداره امور عمومی دانست که بر استفاده کارآمد از منابع، مشارکت ذینفعان، شفافیت در تصمیمگیری و پاسخگویی نهادهای عمومی تأکید دارد. امروزه این مفهوم به یکی از مهمترین مباحث مدیریت دولتی، سیاستگذاری عمومی و مطالعات توسعه تبدیل شده و از آن به عنوان یکی از پیششرطهای رشد اقتصادی، کاهش فقر و توسعه پایدار یاد میشود.
ابعاد حکمرانی خوب بر پایه چارچوب یونسکاپ
مشارکت: مشارکت به معنای حضور فعال شهروندان و ذینفعان در فرآیندهای تصمیمگیری عمومی است. این مشارکت میتواند بهصورت مستقیم یا از طریق نمایندگان منتخب، نهادهای مدنی و تشکلهای قانونی تحقق یابد.
حاکمیت قانون: حاکمیت قانون به وجود قوانین عادلانه، شفاف و بیطرفانه و اجرای یکسان آنها برای همه افراد جامعه اشاره دارد. در چنین شرایطی، حقوق شهروندان تضمین شده و هیچ فرد یا نهادی فراتر از قانون قرار نمیگیرد.
شفافیت: شفافیت به جریان آزاد اطلاعات و دسترسی آسان ذینفعان به اطلاعات مرتبط با تصمیمات و عملکرد نهادها اشاره دارد. شفافیت زمینه حکمرانی مالی را فراهم کرده و از بروز فساد و سوءاستفاده جلوگیری میکند.
مسئولیتپذیری: مسئولیتپذیری بیانگر توانایی و تعهد نهادها در پاسخدهی به نیازها و مطالبات جامعه در زمان مناسب است. سازمانهای مسئولیتپذیر خدمات مورد نیاز شهروندان را با سرعت، دقت و کیفیت مطلوب ارائه میکنند.
اجماعسازی: اجماعسازی به توانایی نظام حکمرانی در ایجاد توافق میان دیدگاهها، منافع و سلایق گوناگون جامعه اشاره دارد. هدف از این فرآیند دستیابی به تصمیماتی است که بیشترین منفعت عمومی و کمترین تعارض اجتماعی را در پی داشته باشند.
عدالت و انصاف: عدالت و انصاف به معنای برخورداری همه افراد از فرصتهای برابر برای مشارکت، رشد و بهرهمندی از خدمات عمومی است. حکمرانی خوب میکوشد از تبعیض جلوگیری کرده و زمینه توسعه فراگیر را برای تمامی اقشار جامعه فراهم سازد.
کارایی و اثربخشی: کارایی و اثربخشی به توانایی نهادها در دستیابی به اهداف با استفاده بهینه از منابع موجود اشاره دارد. در این رویکرد، نتایج مطلوب باید با حداقل هزینه، زمان و اتلاف منابع حاصل شوند.
پاسخگویی: پاسخگویی به این معناست که مسئولان، مدیران و نهادهای عمومی در قبال تصمیمات، اقدامات و نتایج عملکرد خود مسئول بوده و پیرامون آنها توضیح دهند. پاسخگویی یکی از مهمترین عوامل افزایش اعتماد عمومی و تقویت مشروعیت نظام حکمرانی محسوب میشود.
سخن پایانی
در دنیای امروز، کیفیت اداره امور عمومی بیش از هر زمان دیگری در موفقیت جوامع نقش دارد. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که توسعه پایدار تنها با برخورداری از منابع مالی و طبیعی حاصل نمیشود، بلکه به وجود نهادهای کارآمد و پاسخگو نیز وابسته است. در این میان، حکمرانی خوب چارچوبی برای ایجاد تعادل میان کارایی، عدالت و مشارکت عمومی فراهم میآورد. شفافیت در تصمیمگیری و مسئولیتپذیری مدیران میتواند اعتماد شهروندان را به نهادهای عمومی افزایش دهد. همچنین مشارکت فعال ذینفعان زمینه اتخاذ تصمیمات واقعبینانهتر و اثربخشتر را فراهم میسازد. جوامعی که بر حاکمیت قانون و پاسخگویی تأکید دارند، از ظرفیت بیشتری برای حل مسائل پیچیده برخوردار هستند.
منبع: پیر، جان؛ و پیترز، گای. حکمرانی، سیاست و دولت. لندن: کریمسون.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
