مایکل پورتر (Michael Porter) یکی از برجستهترین اندیشمندان مدیریت راهبردی و اقتصاد رقابتی در جهان به شمار میرود. او با ارائه نظریههایی همچون نیروهای پنجگانه رقابت، زنجیره ارزش، راهبردهای رقابتی و مزیت رقابتی ملتها، نقش بنیادینی در شکلگیری دانش مدیریت راهبردی ایفا کرد. بسیاری از پژوهشگران، پورتر را تاثیرگذارترین نظریهپرداز حوزه راهبرد در دوران معاصر میدانند؛ زیرا چارچوبهای او همچنان مبنای تحلیل رقابت و تصمیمگیری راهبردی در سازمانها و دولتها است.
آشنایی با مایکل پورتر
مایکل یوجین پورتر (متولد ۱۹۴۷) در شهر ان آربر ایالت میشیگان آمریکا زاده شد. وی تحصیلات خود را در رشته مهندسی مکانیک و هوافضا در دانشگاه پرینستون آغاز کرد و سپس در دانشگاه هاروارد به تحصیل در رشته مدیریت بازرگانی و اقتصاد پرداخت.
پورتر از همان سالهای آغازین فعالیت علمی خود به مطالعه رقابت، عملکرد بنگاهها و عوامل موفقیت سازمانها علاقهمند شد. او برخلاف بسیاری از اقتصاددانان که تنها به تحلیل بازارها میپرداختند، تلاش کرد پیوندی میان اقتصاد و مدیریت برقرار کند و ابزارهایی کاربردی برای تصمیمگیری مدیران ارائه دهد.
وی بخش عمده فعالیت حرفهای خود را در دانشکده کسبوکار هاروارد سپری کرده و علاوه بر پژوهش و تدریس، به عنوان مشاور دولتها، شرکتهای بزرگ و سازمانهای بینالمللی فعالیت داشته است. آثار او به دهها زبان ترجمه شده و در سراسر جهان مورد استفاده قرار میگیرد.
مهمترین آثار مایکل پورتر
کتاب استراتژی رقابتی (Competitive Strategy) در سال ۱۹۸۰ منتشر شد. پورتر در این اثر مدل مشهور نیروهای پنجگانه رقابت را معرفی کرد و چارچوبی نظاممند برای تحلیل ساختار صنایع و تدوین راهبردهای رقابتی ارائه داد.
کتاب مزیت رقابتی (Competitive Advantage) در سال ۱۹۸۵ منتشر شد. در این کتاب، مفهوم زنجیره ارزش مطرح شد و پورتر نشان داد چگونه فعالیتهای مختلف سازمان میتوانند منبع ایجاد مزیت رقابتی پایدار باشند.
کتاب مزیت رقابتی ملتها (The Competitive Advantage of Nations) در سال ۱۹۹۰ منتشر شد. وی در این اثر الگوی الماس رقابتی را معرفی کرد و عوامل موثر بر موفقیت کشورها در رقابت جهانی را مورد بررسی قرار داد.
کتاب رقابت (On Competition) در سال ۱۹۹۸ منتشر شد. این کتاب مجموعهای از مقالات و دیدگاههای پورتر درباره راهبرد، رقابت، خوشههای صنعتی و توسعه اقتصادی را دربر میگیرد. در این کتاب مدل الماس پورتر انقلابی را در مدیریت بازاریابی ایجاد کرد.
کتاب بازتعریف مراقبت سلامت (Redefining Health Care) در سال ۲۰۰۶ با همکاری الیزابت تیزبرگ منتشر شد. پورتر در این اثر اصول مدیریت راهبردی را برای بهبود نظامهای سلامت به کار گرفت و بر ایجاد ارزش برای بیماران تاکید کرد.
دستاوردهای علمی پورتر
مهمترین دستاورد پورتر ارائه مدل «نیروهای پنجگانه رقابت» است. این مدل نشان میدهد که شدت رقابت در هر صنعت تحت تاثیر قدرت خریداران، قدرت تامینکنندگان، تهدید تازهواردان، تهدید کالاهای جایگزین و میزان رقابت میان رقبای موجود قرار دارد.
پورتر همچنین مفهوم «زنجیره ارزش» را توسعه داد. او معتقد بود مزیت رقابتی از طریق مجموعهای از فعالیتهای بههمپیوسته در سازمان ایجاد میشود و مدیران باید این فعالیتها را بهصورت نظاممند تحلیل و بهبود دهند.
از دیگر نوآوریهای او میتوان به راهبردهای رقابتی عمومی، مزیت رقابتی پایدار، خوشههای صنعتی، الگوی الماس رقابتی، ارزش مشترک و رقابتپذیری ملی اشاره کرد. نظریههای پورتر نه تنها در مدیریت بنگاهها، بلکه در سیاستگذاری اقتصادی و توسعه منطقهای نیز کاربرد گسترده یافتهاند.
سخن پایانی
مایکل پورتر را میتوان تاثیرگذارترین نظریهپرداز مدیریت راهبردی در نیمقرن اخیر دانست. بسیاری از ابزارها و مدلهایی که امروزه در تحلیل رقابت و تدوین راهبرد به کار میروند، ریشه در اندیشههای او دارند. پورتر با تلفیق اقتصاد و مدیریت، چارچوبهایی ارائه کرد که هم از استحکام علمی برخوردارند و هم کاربرد عملی گستردهای دارند. تاثیر آثار او چنان فراگیر بوده است که تقریباً تمامی پژوهشها و آموزشهای مرتبط با راهبرد، رقابت و مزیت رقابتی به نوعی از میراث فکری این اندیشمند برجسته بهره میبرند. به همین دلیل، در میان مشاهیر مدیریت، نام مایکل پورتر بیش از هر فرد دیگری با مفهوم «راهبرد رقابتی» پیوند خورده است.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
