سازمان مردم نهاد (سمن) سازمانی غیردولتی و غیرانتفاعی است که با مشارکت داوطلبانه افراد برای پیگیری اهداف اجتماعی، فرهنگی، محیط‌زیستی، خیریه یا توسعه‌ای شکل می‌گیرد. این سازمان‌ها با جلب مشارکت مدنی و سازمان‌دهی فعالیت‌های جمعی، میان جامعه، شهروندان و نهادهای رسمی نقش مهمی ایفا می‌کنند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «سازمان مردم‌نهاد» مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.
تعریف سازمان مردم‌نهاد
سازمان مردم‌نهاد (Non-Governmental Organization) یا به‌اختصار NGO، سازمانی است که خارج از ساختار مستقیم دولت شکل می‌گیرد و برای پیگیری اهداف اجتماعی، فرهنگی، بشردوستانه، محیط‌زیستی، توسعه‌ای یا سایر منافع عمومی و جمعی فعالیت می‌کند. در ایران، اصطلاح «سازمان مردم‌نهاد» و صورت کوتاه آن «سمن» برای اشاره به این دسته از سازمان‌ها رواج دارد. سمن‌ها معمولاً ماهیتی غیرانتفاعی دارند؛ به این معنا که هدف اصلی آنها توزیع سود میان مالکان یا اعضا نیست.
استقلال از دولت یکی از ویژگی‌های اساسی سازمانهای مردم‌نهاد است، اما این استقلال به معنای نبود ارتباط با نهادهای دولتی نیست. یک سمن ممکن است از کمک‌های مردمی، حق عضویت، کمک مؤسسات و بنیادها، درآمدهای مجاز یا منابع حاصل از اجرای پروژه‌ها تامین مالی شود و در برخی موارد نیز برای اجرای برنامه‌های مشخص با دولت‌ها و سازمانهای عمومی همکاری کند. بنابراین دریافت منابع دولتی یا مشارکت در یک پروژه عمومی، به‌تنهایی یک سازمان را به بخش عمومی تبدیل نمی‌کند.
البته همه سازمان‌هایی که خارج از دولت فعالیت می‌کنند الزاماً NGO محسوب نمی‌شوند. شرکت‌های تجاری، احزاب سیاسی و بسیاری از تشکل‌های حرفه‌ای دارای ماهیت و اهداف متفاوتی هستند. همچنین مفاهیمی مانند سازمان شبه‌غیردولتی (QUANGO) برای ساختارهایی به‌کار می‌رود که اگرچه از نظر سازمانی تا اندازه‌ای مستقل هستند، ارتباط نزدیک‌تری با دولت یا وظایف عمومی دارند. ازاین‌رو، مفهوم NGO باید با توجه به استقلال سازمانی، هدف غیرانتفاعی و ماهیت فعالیت آن تعریف شود.
تاریخچه سازمان مردم‌نهاد
سابقه انجمن‌ها، مؤسسات خیریه و تشکل‌های داوطلبانه بسیار قدیمی‌تر از اصطلاح امروزی NGO است. بااین‌حال، شکل مدرن سازمانهای مردم‌نهاد طی سده‌های نوزدهم و بیستم و هم‌زمان با گسترش انجمن‌های داوطلبانه، جنبش‌های اجتماعی و سازمانهای بشردوستانه توسعه یافت. تأسیس کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در سال ۱۸۶۳ یکی از نمونه‌های برجسته گسترش سازمان‌یافته فعالیت‌های بشردوستانه بین‌المللی در این دوره بود.
اصطلاح «سازمان غیردولتی» پس از تشکیل سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵ جایگاه رسمی‌تری در ادبیات بین‌المللی پیدا کرد. ماده ۷۱ منشور سازمان ملل به شورای اقتصادی و اجتماعی اجازه داد ترتیباتی برای مشورت با سازمانهای غیردولتی مرتبط با حوزه فعالیت خود ایجاد کند. این موضوع مبنایی برای شکل‌گیری روابط رسمی‌تر میان سازمان ملل و NGOها شد. سازوکارهای مربوط به این رابطه در سال‌های بعد توسعه یافت و قطعنامه ۲۸۸ B (X) شورای اقتصادی و اجتماعی در ۲۷ فوریه ۱۹۵۰ یکی از مراحل مهم تنظیم این روابط بود.
از نیمه دوم سده بیستم، دامنه فعالیت سازمانهای مردم‌نهاد به‌طور چشمگیری گسترش یافت. علاوه بر امدادرسانی و امور خیریه، موضوعاتی مانند توسعه اقتصادی و اجتماعی، محیط‌زیست، آموزش، سلامت، حقوق بشر و توسعه پایدار در دستور کار بسیاری از این سازمان‌ها قرار گرفت. افزایش ارتباطات بین‌المللی و گسترش مسائل فرامرزی نیز زمینه شکل‌گیری شبکه‌های گسترده‌تری از سازمانهای جامعه مدنی را فراهم کرد.
در آغاز سده بیست‌ویکم، شبکه‌های سازمانهای مردم‌نهاد و جنبش‌های اجتماعی به بازیگران قابل‌توجهی در گفت‌وگوهای جهانی تبدیل شدند. برای نمونه، نخستین مجمع اجتماعی جهان (World Social Forum) در ژانویه ۲۰۰۱ در پورتو آلگره برزیل برگزار شد و فضایی برای گردهمایی سازمان‌ها و جنبش‌های جامعه مدنی فراهم کرد. این رویداد هم‌زمان با مجمع جهانی اقتصاد در داووس شکل گرفت و به یکی از نمودهای شبکه‌سازی فراملی جامعه مدنی تبدیل شد.
انواع سازمانهای مردم‌نهاد
سازمانهای مردم‌نهاد را می‌توان براساس حوزه فعالیت، شیوه عملکرد و گستره جغرافیایی دسته‌بندی کرد. تنوع سمن‌ها بسیار زیاد است و یک سازمان ممکن است هم‌زمان در بیش از یک گروه قرار گیرد. سازمان ملل نیز NGOها را گروه‌های داوطلبانه و غیرانتفاعی می‌داند که می‌توانند در سطح محلی، ملی یا بین‌المللی سازمان یابند و خدمات، فعالیت‌های بشردوستانه، آگاهی‌بخشی و سایر فعالیت‌های اجتماعی را دنبال کنند. (United Nations)
از نظر حوزه فعالیت، مهم‌ترین انواع سازمانهای مردم‌نهاد عبارت‌اند از:
- سازمانهای خیریه و بشردوستانه
- سازمانهای توسعه‌ای
- سازمانهای محیط‌زیستی
- سازمانهای آموزشی و فرهنگی
- سازمانهای سلامت و بهداشت
- سازمانهای حمایت اجتماعی
- سازمانهای حقوق بشری
- سازمانهای محلی و جامعه‌محور
- سازمانهای حمایتی و آگاهی‌بخش
- سازمانهای مردم‌نهاد بین‌المللی
از نظر شیوه فعالیت نیز برخی سمن‌ها بیشتر خدمت‌محور هستند و مستقیماً خدماتی به جامعه ارائه می‌کنند. درحالی‌که برخی دیگر بر آموزش، توانمندسازی، پژوهش، آگاهی‌بخشی یا پیگیری مسائل عمومی تمرکز دارند. از نظر گستره جغرافیایی نیز می‌توان میان سازمانهای محلی، ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی تمایز قائل شد.
تفاوت سازمان مردم‌نهاد با خیریه
موسسه خیریه (Charitable Organization) و سازمان مردم‌نهاد، مفاهیمی نزدیک اما متفاوت هستند. سازمان مردم‌نهاد مفهومی گسترده‌تر است و می‌تواند در حوزه‌هایی مانند محیط‌زیست، آموزش، سلامت، فرهنگ، توسعه اجتماعی، حمایت از گروه‌های مختلف، توانمندسازی و آگاهی‌بخشی فعالیت کند. هدف اصلی سمن، پیگیری یک مأموریت اجتماعی یا عمومی است و فعالیت آن الزاماً بر کمک مالی یا امور خیریه متمرکز نیست.
مؤسسه خیریه بیشتر با هدف کمک به افراد و گروه‌های نیازمند و تأمین نیازهای اجتماعی و حمایتی فعالیت می‌کند. جمع‌آوری کمک‌های مردمی، تأمین هزینه‌های درمان، حمایت از کودکان یا سالمندان، تهیه غذا و پوشاک و ارائه سایر خدمات حمایتی از فعالیت‌های متداول خیریه‌ها هستند. بنابراین فعالیت خیریه‌ای را می‌توان یکی از حوزه‌های فعالیت سازمانهای غیرانتفاعی و مردم‌نهاد دانست.
در نتیجه، هر سازمان مردم‌نهاد الزاماً خیریه نیست. برای نمونه، یک سمن محیط‌زیستی که برای حفاظت از منابع طبیعی فعالیت می‌کند یا یک سمن فرهنگی که بر آموزش و آگاهی‌بخشی تمرکز دارد، ماهیت خیریه‌ای ندارد. از سوی دیگر، اینکه یک مؤسسه خیریه از نظر حقوقی و رسمی در طبقه سازمانهای مردم‌نهاد قرار گیرد، به قوانین و شیوه ثبت آن در هر کشور بستگی دارد.
سازمانهای مردم‌نهاد در ایران
سازمانهای مردم‌نهاد در ایران در حوزه‌های متنوعی مانند امور اجتماعی، محیط‌زیست، جوانان، سلامت، آموزش، فرهنگ، حمایت از گروه‌های اجتماعی و فعالیت‌های خیریه حضور دارند. این سازمان‌ها می‌توانند بستری برای مشارکت داوطلبانه شهروندان و سازمان‌دهی فعالیت‌های جمعی در پاسخ به مسائل و نیازهای جامعه فراهم کنند.
سمن‌ها از شرکت‌های تجاری متمایز هستند؛ زیرا هدف اصلی آنها کسب و توزیع سود میان اعضا یا مؤسسان نیست. در عین حال، غیردولتی‌بودن به معنای خارج‌بودن از چارچوب قانونی نیست و تشکیل و فعالیت آنها تابع مقررات و سازوکارهای رسمی مربوط به حوزه فعالیت و مرجع صادرکننده مجوز است. همچنین همکاری یک سمن با دستگاه‌های دولتی یا دریافت حمایت برای اجرای یک طرح، به‌تنهایی ماهیت آن را به یک سازمان دولتی تبدیل نمی‌کند.
از منظر مدیریت، سمن‌های ایرانی با موضوعاتی مانند تأمین منابع مالی، جذب و مدیریت داوطلبان، اعتماد عمومی، شفافیت، پاسخ‌گویی، مدیریت پروژه و ارزیابی عملکرد روبه‌رو هستند. ازاین‌رو مطالعه سازمانهای مردم‌نهاد تنها به حوزه مسائل اجتماعی محدود نیست و می‌تواند در مدیریت منابع انسانی، رفتار سازمانی، حکمرانی، مدیریت استراتژیک و مدیریت عملکرد نیز موضوع پژوهش قرار گیرد.
پرسشنامه سازمان مردم‌نهاد
پرسشنامه میزان ارائه خدمات توسط سازمانهای مردم نهاد: ابعاد مقیاس سازمان مردم‌نهاد: خدمات حمایتی، آموزشی، بهداشتی و اشتغال
امتیازات خود را از ۲۶ عبارت فوق با یکدیگر جمع نمایید. حداقل امتیاز ممکن ۲۶ و حداکثر ۱۳۰ خواهد بود.
- نمره بین ۲۶ تا ۴۳: میزان ارائه خدمات توسط سازمانهای مردم نهاد در حد پایینی است.
- از نمره ۴۳ تا ۸۶: میزان ارائه خدمات توسط سازمانهای مردم نهاد در حد متوسطی است.
- نمره بالاتر از ۸۶: میزان ارائه خدمات توسط سازمانهای مردم نهاد در حد بالایی است.
در این پژوهش میزان ارائه خدمات توسط سازمانهای مردم نهاد با پرسشنامه سازمان مردم‌نهاد سنجیده می‌شود. این مقیاس از ۴ سازه اصلی و ۲۶ گویه با طیف لیکرت تشکیل شده است. برای هر گویه نمره نهایی بین یک تا پنج می‌باشد و می‌توان میانگین امتیازات هر سازه را براساس گویه‌های آن محاسبه کرد. شرح بیشتر در فایل پرسشنامه قرار دارد.
سخن پایانی
سازمانهای مردم‌نهاد بخشی از جامعه مدنی هستند که مستقل از ساختار مستقیم دولت و با اهدافی غیرانتفاعی فعالیت می‌کنند. حوزه فعالیت آنها بسیار گسترده است و موضوعاتی مانند محیط‌زیست، آموزش، سلامت، امور خیریه، حقوق اجتماعی، توسعه محلی و حمایت از گروه‌های مختلف را دربرمی‌گیرد. ویژگی‌هایی مانند مشارکت داوطلبانه، استقلال سازمانی، مأموریت اجتماعی و عدم توزیع سود میان اعضا، این سازمان‌ها را از شرکت‌های تجاری متمایز می‌کند. بااین‌حال، غیردولتی‌بودن به معنای فقدان مقررات یا نظارت قانونی نیست و شیوه تأسیس و فعالیت این سازمان‌ها به نظام حقوقی هر کشور بستگی دارد. از منظر مدیریت نیز موضوعاتی مانند تأمین منابع مالی، مدیریت داوطلبان، اعتماد عمومی، پاسخ‌گویی و ارزیابی عملکرد از مسائل اساسی مدیریت سازمانهای مردم‌نهاد هستند.
منبع: جانسون، دیوید. دانشنامه جهانی صنایع. گیل.
سوالات متداول
در کاربرد عمومی، بله. NGO مخفف Non-Governmental Organization و به معنای «سازمان غیردولتی» است و «سازمان مردم‌نهاد» یا سمن معادل رایج آن در ایران محسوب می‌شود. بااین‌حال، NGO اصطلاحی بین‌المللی و گسترده است و تعریف حقوقی و شرایط تأسیس چنین سازمان‌هایی در کشورهای مختلف متفاوت است؛ بنابراین «سمن» و NGO از نظر مفهومی بسیار نزدیک‌اند، اما در متون حقوقی لزوماً نباید آنها را در همه کشورها کاملاً یکسان تلقی کرد.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
