بانکداری پایدار

بانکداری پایدار (Sustainable banking) رویکردی بانکی است که ملاحظات اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی را در تصمیم‌ها و خدمات مالی ادغام می‌کند. اهمیت مسئله از نقش صنعت بانکداری در هدایت منابع مالی به فعالیت‌های مسئولانه و پشتیبانی از پایداری و توسعه پایدار ناشی می‌شود. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله «بانکداری پایدار» مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.

تعریف بانکداری پایدار

بانکداری پایدار رویکردی در مدیریت و ارائه خدمات بانکی است که علاوه بر اهداف اقتصادی و سودآوری، آثار زیست‌محیطی و اجتماعی تصمیم‌های مالی را نیز در نظر می‌گیرد. در این نگرش، بانک صرفاً واسطه‌ای برای تجهیز و تخصیص منابع مالی نیست، بلکه نهادی اثرگذار بر مسیر توسعه اقتصادی و اجتماعی محسوب می‌شود. بنابراین، نحوه تأمین مالی پروژه‌ها، اعطای تسهیلات، سرمایه‌گذاری و مدیریت عملیات داخلی بانک باید با اصول پایداری هماهنگ شود.

از منظر علمی، این مفهوم بر ادغام معیارهای محیط‌زیستی، اجتماعی و حاکمیتی (ESG) در فرایندهای بانکی تأکید دارد. بانک‌ها می‌توانند هنگام ارزیابی مشتریان و پروژه‌ها، علاوه بر شاخص‌های متعارف مالی و اعتباری، پیامدهای محیط‌زیستی، مسئولیت‌های اجتماعی و کیفیت حکمرانی را نیز بررسی کنند. این رویکرد سبب می‌شود مفهوم ریسک پایداری در کنار ریسک‌های اعتباری، عملیاتی و مالی مورد توجه قرار گیرد.

در بستر سازمان بانکی، بانکداری پایدار در سیاست‌های اعتباری، طراحی محصولات، مدیریت ریسک و شیوه اداره عملیات نمود پیدا می‌کند. تأمین مالی پروژه‌های کم‌کربن، حمایت از کسب‌وکارهای مسئولانه، توسعه فراگیری مالی و کاهش اثرات محیط‌زیستی فعالیت‌های بانک از مصادیق آن هستند. در نتیجه، پایداری به بخشی از راهبرد بانک و نحوه خلق ارزش بلندمدت برای ذی‌نفعان تبدیل می‌شود.

ابعاد بانکداری پایدار

براساس مفاهیم زیربنایی پایداری و توسعه پایدار هر حوزه از صنعت باید به سه عنصر اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی پایبند باشد. بنابراین ابعاد اصلی بانکداری پایدار عبارتند از:

• عملکرد زیست‌محیطی (بانکداری سبز)
• عملکرد اجتماعی (بانکداری اجتماعی)
• عملکرد اقتصادی (بانکداری سنتی)

مقوله زیست‌محیطی در بانکداری پایدار به هشت رکن اساسی نگهداری از محیط زیست، توسعه زیست‌محیطی، نفع‌رسانی به محیط، پشتیبانی از کشاورزی ارگانیک، پشتیبانی از کسب‌وکارهای زیست‌محیطی، ترویج انرژی‌های تجدیدپذیر، پشتیبانی از فعالیت‌های دوست‌دار محیط و حفظ منابع محیطی تمرکز دارد.

مقوله فراگیر اجتماعی خود از سه مقوله سازمان‌دهنده مشتری‌مداری، اخلاق‌مداری و فعالیت‌های بشر دوستانه تشکیل شده است. مشتری‌مداری شامل مواردی مانند ارائه خدمات مالی یکسان به مشتریان، تسهیل دسترسی به خدمات بانکی، کاهش نرخ سود وام‌های بانکی و … است. اخلاق‌مداری نیز شامل رعایت انصاف در سودآوری، شفافیت مالی در خدمات بانکی و مواردی از این دست می‌باشد. در نهایت فعالیت‌های بشر دوستانه نیز شامل تامین افراد سالمند، کمک به خیریه و نهادهای حقوق بشری است.

مقوله فراگیر اقتصادی نیز مشتمل بر مقوله‌های سازمان‌دهنده اقتصاد خرد و کلان است. در حوزه اقتصاد کلان به مبارزه با پول‌شویی، جلوگیری از فعالیت‌های منجر به آسیب‌رسانی اقتصادی، کمک به حفظ ثبات بازارهای مالی و … تاکید می‌شود. حوزه اقتصاد خرد نیز بیشتر بر فعالیت‌های کارآفرینی دلالت دارد. این حوزه پشتیبانی از کسب‌وکارهای مبتنی بر اقتصاد چرخشی، پشتیبانی جهت ایجاد کارگاه‌ها و شرکت‌های کوچک، پشتیبانی از کسب‌وکارهای کوچک خانگی و موارد مشابه را پوشش می‌دهد.

بانکداری سبز

بانکداری سبز (Green banking) فعالیت‌های بانکی با در نظر گرفتن منافع اجتماعی و اقتصادی با هدف نگهداشت محیط و منابع طبیعی است. این حوزه با عنوان بانکداری اخلاقی یا بانکداری پایدار نیز شناخته می‌شود. اکنون بانک‌ها می‌کوشند تا در راستای نگهداری و حفظ منابع زیست محیطی وارد عمل شوند.

بانکداری پایدار و بانکداری سبز مفاهیمی مرتبط هستند، اما دامنه یکسانی ندارند. بانکداری سبز عمدتاً بر کاهش پیامدهای محیط‌زیستی فعالیت‌های بانکی و تأمین مالی پروژه‌های سازگار با محیط‌زیست تمرکز دارد. کاهش مصرف انرژی و کاغذ، حمایت از انرژی‌های تجدیدپذیر و ارائه تسهیلات سبز از نمونه‌های این رویکرد هستند.

در مقابل، بانکداری پایدار دامنه گسترده‌تری دارد و علاوه بر محیط‌زیست، ابعاد اجتماعی، اقتصادی و حاکمیتی را نیز دربرمی‌گیرد. موضوعاتی مانند فراگیری مالی، حقوق ذی‌نفعان، حاکمیت مطلوب و مدیریت مسئولانه ریسک نیز در این چارچوب قرار می‌گیرند. بنابراین، بانکداری سبز را می‌توان یکی از حوزه‌های مهم در چارچوب گسترده‌تر بانکداری پایدار دانست.

بانکداری اجتماعی

بانکداری اجتماعی (Social Banking) رویکرد جدیدی است که فعالیت‌های بانکی را در راستای دستیابی همزمان به هدف‌های اقتصادی و اجتماعی هدایت می‌کند. به عبارت دیگر بازخوانی فعالیت‌های صنعت بانکداری در راستای نیل به اهداف پایداری و توسعه پایدار است.

بنابراین بانکداری اجتماعی را می‌توان بعد اجتماعی بانکداری پایدار دانست؛ همان‌گونه که بانکداری سبز بیشتر بر بعد زیست‌محیطی آن تمرکز دارد. در نتیجه، هر فعالیت بانکداری اجتماعی می‌تواند در راستای بانکداری پایدار باشد، اما بانکداری پایدار به حوزه اجتماعی محدود نمی‌شود.

بانکداری اخلاقی

بانکداری اخلاقی (Ethical banking) مجموعه فعالیت‌های بانکی با رعایت کامل حقوق انسانی، التزام به رقابتی سالم و مسئولیت‌پذیری و پاسخگو در قبال رفتارها است. در واقع این شیوه از بانکداری فصل مشترک اخلاق کاری و سازمانی در صنعت بانکداری است.

بانکداری اخلاقی با بانکداری اجتماعی و پایدار ارتباط نزدیکی دارد، اما با آنها مترادف نیست. بانکداری اخلاقی ناظر بر اصول و ارزش‌های حاکم بر تصمیم‌ها و رفتارهای بانکی است و بر انصاف، شفافیت، صداقت، مسئولیت‌پذیری و پرهیز از تأمین مالی فعالیت‌های مغایر با معیارهای اخلاقی تأکید دارد. در مقابل، بانکداری اجتماعی بیشتر بر پیامدهای اجتماعی فعالیت بانک مانند شمول مالی، عدالت در دسترسی و حمایت از جامعه تمرکز می‌کند.

بانکداری اخلاقی بیشتر یک رویکرد ارزشی و هنجاری برای هدایت چگونگی تصمیم‌گیری و عملکرد بانک است. بنابراین، اخلاق می‌تواند بر تمامی ابعاد بانکداری پایدار حاکم باشد، اما از نظر مفهومی نباید بانکداری اخلاقی، اجتماعی و پایدار را یک سازه واحد در نظر گرفت.

سخن پایانی

بانکداری پایدار الگویی برای تلفیق عملکرد اقتصادی بانک با مسئولیت‌های اجتماعی و زیست‌محیطی است. این رویکرد با ادغام معیارهای ESG در تأمین مالی، مدیریت ریسک و حاکمیت سازمانی، امکان ارزیابی جامع‌تر آثار تصمیم‌های بانکی را فراهم می‌کند. توسعه تأمین مالی پایدار، توجه به ریسک‌های اقلیمی و تقویت فراگیری مالی نیز می‌تواند نقش بانک‌ها را در تحقق توسعه پایدار افزایش دهد. در نتیجه، پایداری زمانی اثربخش خواهد بود که به بخشی یکپارچه از راهبرد و مدل کسب‌وکار بانک تبدیل شود.

پرسشنامه بانکداری پایدار

منبع: رز، پیتر؛ و هاجینز، سیلویا. مدیریت بانک و خدمات مالی. مک‌گرا-هیل.