انواع مطالعه مروری

انواع مطالعه مروری (Review Types) به روش‌های گوناگون بررسی، ارزیابی و ترکیب یافته‌های پژوهش‌های پیشین جهت تدوین مبانی نظری و پیشینه پژوهش اشاره دارند. این مطالعات از نظر هدف، میزان نظام‌مندی و شیوه تحلیل متفاوت‌اند و برخی نیز همپوشانی روش‌شناختی دارند. در این نوشتار، انواع روش‌های مورد استفاده در نگارش مقاله مروری معرفی و مقایسه می‌شوند.

مدخلی بر انواع مطالعه مروری

مطالعات مروری پیشینه‌ای طولانی در پژوهش‌های علمی دارند و با هدف گردآوری، ارزیابی و ترکیب دانش موجود در یک حوزه شکل گرفته‌اند. اگرچه ضرورت تلفیق شواهد پژوهشی از گذشته مورد توجه بوده است، توسعه روش‌های نظام‌مند و چارچوب‌های مشخص برای اجرای مطالعات مروری عمدتاً در قرن بیستم گسترش یافت.

هدف اصلی مطالعات مروری، فراتر رفتن از خلاصه‌سازی جداگانه پژوهش‌ها و دستیابی به تصویری منسجم از دانش موجود است. این مطالعات می‌توانند به شناسایی روندهای پژوهشی، تبیین روابط میان مفاهیم، آشکارسازی خلأهای علمی و در مواردی تدوین چارچوب نظری یا مدل مفهومی منجر شوند.

با گسترش پژوهش‌های علمی، رویکردهای متنوعی برای مرور مطالعات توسعه یافته‌اند که از نظر هدف، راهبرد جست‌وجو، معیارهای انتخاب منابع و شیوه ترکیب یافته‌ها تفاوت دارند. بنابراین، مسئله اصلی فقدان روش‌شناسی نیست، بلکه تنوع رویکردها و ضرورت انتخاب روش متناسب با پرسش پژوهش است. شناخت گونه‌شناسی مطالعات مروری به پژوهشگران کمک می‌کند تا میان روش‌های مختلف تمایز قائل شوند و از به‌کارگیری نادرست عنوان‌ها و چارچوب‌های روش‌شناختی جلوگیری کنند.

انواع مطالعه مروری

گرنت و بوت (۲۰۰۹) در بررسی انوع مطالعه مروری چهارده شیوه را شناسایی کردند:

• بررسی انتقادی (Critical review)
• مرور ادبیات (Literature review)
• نقشه سیستماتیک (Systematic map)
• فراتحلیل (Meta-analysis)
• بررسی روایت (Narrative review)
• بررسی سیستماتیک کیفی (Qualitative systematic review)
• بررسی سریع (Rapid review)
• گستره‌پژوهی (Scoping review)
• بررسی پیشرفته (State-of-the-art review)
• مرور سیستماتیک (Systematic review)
• جستجو و بررسی سیستماتیک (Systematic search and review)
• بررسی نظام‌مند شده (Systematized review)
• بررسی چتری (Umbrella review)

این شیوه‌ها در بسیاری موارد مشابه هم هستند و گام‌های مشابهی را طی می‌کنند. برخی از آنها نیز قواعد دقیق و روشنی ندارند با این وجود در مقاله‌های گوناگون مورد استناد قرار گرفته‌اند. در ادامه این مطالعه کوشش می‌شود انواع مطالعه مروری براساس شیوه، مزایا و معایب آن تشریح شود.

بررسی انتقادی (Critical review)

بررسی انتقادی (Critical Review) رویکردی برای ارزیابی، تحلیل و ترکیب دیدگاه‌ها و یافته‌های پژوهش‌های پیشین است که فراتر از توصیف منابع، بر نقد مفهومی و ارائه تفسیرهای تازه تمرکز دارد. خروجی آن معمولاً یک فرضیه، چارچوب نظری یا مدل مفهومی جدید است که می‌تواند از تلفیق یا بازنگری نظریه‌های موجود حاصل شود.

مزیت اصلی این روش، شناسایی نقاط قوت و ضعف دانش موجود و ایجاد زمینه برای توسعه نظریه است. محدودیت آن نیز فقدان الزام به جست‌وجوی جامع و گزارش روش‌مند مراحل انتخاب و تحلیل منابع است که می‌تواند تکرارپذیری و شفافیت نتایج را کاهش دهد.

در مقابل، تفکر انتقادی (Critical Thinking) یک مهارت شناختی برای تحلیل استدلال‌ها، سنجش شواهد و ارزیابی منطقی ادعاهاست. بنابراین، بررسی انتقادی یک رویکرد پژوهشی است، درحالی‌که تفکر انتقادی مهارتی است که می‌تواند در اجرای انواع پژوهش‌ها، از جمله بررسی انتقادی، به کار رود.

مرور ادبیات (Literature review)

مرور ادبیات رویکردی برای شناسایی، بررسی و جمع‌بندی پژوهش‌های منتشرشده در یک حوزه علمی است که یافته‌ها و دیدگاه‌های موجود را به‌صورت توصیفی یا تحلیلی ارائه می‌کند. این روش الزاماً از پروتکل جست‌وجو و غربالگری نظام‌مند پیروی نمی‌کند و میزان جامعیت آن به هدف و دامنه مطالعه بستگی دارد.

مزیت اصلی مرور ادبیات، شناخت دستاوردهای پیشین، شناسایی خلأهای پژوهشی و جلوگیری از تکرار مطالعات است. محدودیت آن نیز احتمال انتخاب گزینشی منابع و سوگیری در تفسیر یافته‌هاست؛ به‌ویژه زمانی که راهبرد جست‌وجو و معیارهای انتخاب مطالعات به‌روشنی گزارش نشده باشند.

مثال مدیریتی: پژوهشگری برای تدوین مبانی نظری مدیریت دانش، مطالعات و نظریه‌های پیشین را بررسی می‌کند و با مقایسه دیدگاه‌های مختلف، مفاهیم اصلی، عوامل مؤثر بر تسهیم دانش و خلأهای پژوهشی این حوزه را شناسایی می‌کند.

نقشه سیستماتیک (Systematic map)

نقشه نظام‌مند که با عنوان مرور نقشه‌برداری (Mapping Review) نیز شناخته می‌شود، رویکردی برای شناسایی، دسته‌بندی و ترسیم وضعیت پژوهش‌های موجود در یک حوزه علمی است. این روش با طبقه‌بندی مطالعات براساس موضوع، روش‌شناسی، جامعه آماری یا زمینه پژوهش، توزیع شواهد و خلأهای پژوهشی را مشخص می‌کند.

مزیت اصلی نقشه نظام‌مند، ارائه تصویری جامع از گستره مطالعات و شناسایی زمینه‌های مناسب برای پژوهش‌های آینده است. محدودیت آن نیز تمرکز بر توصیف و طبقه‌بندی منابع به‌جای تحلیل عمیق یافته‌هاست؛ همچنین ارزیابی رسمی کیفیت مطالعات معمولاً در آن انجام نمی‌شود.

مثال مدیریتی: پژوهشگری مطالعات تحول دیجیتال در صنعت بانکداری را براساس موضوعاتی مانند فناوری، منابع انسانی، تجربه مشتری و عملکرد سازمانی طبقه‌بندی می‌کند تا حوزه‌های پرتکرار و خلأهای پژوهشی را شناسایی کند.

فراتحلیل (Meta-analysis)

فراتحلیل (متاآنالیز) روشی آماری برای ترکیب نتایج مطالعات کمی مستقل و برآورد اندازه اثر کلی یک پدیده یا رابطه است. این روش معمولاً در چارچوب مرور نظام‌مند انجام می‌شود و مستلزم دسترسی به داده‌های آماری قابل‌مقایسه و بررسی میزان ناهمگونی مطالعات است.

مزیت اصلی فراتحلیل، افزایش دقت برآورد اثر و دستیابی به نتیجه‌ای جامع‌تر از مطالعات منفرد است. محدودیت آن نیز وابستگی به کیفیت پژوهش‌های اولیه، احتمال سوگیری انتشار و ناهمگونی مطالعات است که می‌تواند اعتبار نتایج ترکیبی را کاهش دهد.

مثال مدیریتی: پژوهشگری نتایج ۳۰ مطالعه کمی درباره رابطه رهبری تحول‌آفرین و عملکرد کارکنان را گردآوری می‌کند و با ترکیب آماری اندازه اثرهای گزارش‌شده، شدت و جهت کلی این رابطه را برآورد می‌کند.

بررسی روایت (Narrative review)

روایت‌پژوهی و تحلیل روایت نیز یکی دیگر از انواع مطالعه مروری است. مرور روایتی رویکردی برای بررسی، تفسیر و ترکیب توصیفی پژوهش‌های پیشین درباره یک موضوع علمی است. در این روش، پژوهشگر با سازمان‌دهی مطالعات و مقایسه دیدگاه‌ها و یافته‌ها، تصویری منسجم از دانش موجود ارائه می‌دهد؛ بدون آنکه الزاماً از پروتکل جست‌وجو و انتخاب منابع در مرور نظام‌مند پیروی کند.

مزیت اصلی مرور روایتی، انعطاف‌پذیری در تحلیل مفاهیم، نظریه‌ها و روندهای پژوهشی است. محدودیت آن نیز احتمال سوگیری در انتخاب منابع و وابستگی بیشتر نتایج به تفسیر پژوهشگر است.

مثال مدیریتی: پژوهشگری با بررسی و مقایسه نظریه‌ها و مطالعات مرتبط با رهبری تحول‌آفرین، سیر تحول این مفهوم و دیدگاه‌های مختلف درباره تأثیر آن بر عملکرد سازمانی را تبیین می‌کند.

بررسی اجمالی (Overview)

بررسی اجمالی نوعی مطالعه مروری است که با جمع‌بندی کلی پژوهش‌های پیشین، تصویری گسترده از مفاهیم، یافته‌ها و روندهای یک حوزه علمی ارائه می‌دهد. این اصطلاح گاهی برای انواع مختلف مطالعات مروری به کار می‌رود و لزوماً به روش‌شناسی نظام‌مند و مشخصی اشاره ندارد.

مزیت اصلی بررسی اجمالی، آشنایی سریع با وضعیت دانش موجود و شناخت موضوعات اصلی یک حوزه پژوهشی است. محدودیت آن نیز ابهام روش‌شناختی و احتمال فقدان جست‌وجوی جامع، ارزیابی کیفیت و گزارش شفاف مراحل بررسی است.

مثال مدیریتی: پژوهشگری با بررسی اجمالی مطالعات هوش مصنوعی در مدیریت منابع انسانی، کاربردهای اصلی آن در جذب، آموزش، ارزیابی عملکرد و نگهداشت کارکنان را معرفی می‌کند و تصویری کلی از وضعیت پژوهش‌های این حوزه ارائه می‌دهد.

مرور نظام‌مند کیفی (Qualitative Systematic Review)

مرور نظام‌مند کیفی رویکردی برای شناسایی، ارزیابی و ترکیب تفسیری یافته‌های پژوهش‌های کیفی است. این روش با شناسایی مضامین، مفاهیم و الگوهای مشترک میان مطالعات، به درک عمیق‌تر یک پدیده و گاهی توسعه چارچوب‌های نظری جدید کمک می‌کند.

مزیت اصلی این روش، تلفیق دیدگاه‌ها و تجربه‌های مشارکت‌کنندگان در مطالعات مختلف و دستیابی به تفسیرهای جامع‌تر است. محدودیت آن نیز دشواری مقایسه و ترکیب یافته‌های کیفی و تفاوت رویکردهای روش‌شناختی در ارزیابی و ترکیب مطالعات است.

مثال مدیریتی: پژوهشگری یافته‌های چندین مطالعه کیفی درباره مقاومت کارکنان در برابر تحول دیجیتال را ترکیب می‌کند تا مضامین مشترک و عوامل زمینه‌ساز این مقاومت را شناسایی کند.

مرور سریع (Rapid Review)

مرور سریع رویکردی برای گردآوری و ترکیب شواهد پژوهشی در زمانی کوتاه‌تر از مرور نظام‌مند متعارف است. در این روش، برخی مراحل جست‌وجو، غربالگری یا ارزیابی مطالعات با ضوابط مشخص ساده‌سازی می‌شوند تا نتایج در زمان مناسب برای تصمیم‌گیری ارائه شوند.

مزیت اصلی مرور سریع، فراهم‌کردن شواهد کاربردی برای تصمیم‌گیری‌های فوری مدیریتی و سیاست‌گذاری است. محدودیت آن نیز احتمال نادیده‌ماندن برخی مطالعات و افزایش خطر سوگیری به دلیل محدودیت زمانی و ساده‌سازی مراحل بررسی است.

مثال مدیریتی: مدیران یک بانک برای تصمیم‌گیری درباره اجرای دورکاری، درخواست مرور سریع شواهد موجود درباره تأثیر دورکاری بر بهره‌وری و رضایت شغلی کارکنان را مطرح می‌کنند.

گستره‌پژوهی (Scoping Review)

گستره‌پژوهی یا مرور دامنه‌ای، رویکردی نظام‌مند برای شناسایی و ترسیم گستره، ویژگی‌ها و انواع شواهد موجود در یک حوزه پژوهشی است. این روش با روشن‌سازی مفاهیم، طبقه‌بندی موضوعات و شناسایی خلأهای پژوهشی، زمینه طراحی مطالعات عمیق‌تر را فراهم می‌کند.

مزیت اصلی گستره‌پژوهی، ارائه تصویری جامع از وضعیت دانش در موضوعات گسترده یا نوظهور است. محدودیت آن نیز تمرکز بر توصیف شواهد به‌جای ارزیابی اثربخشی یا نتیجه‌گیری قطعی است؛ ارزیابی رسمی کیفیت مطالعات نیز معمولاً الزامی نیست.

مثال مدیریتی: پژوهشگری گستره مطالعات هوش مصنوعی در مدیریت منابع انسانی را بررسی می‌کند تا مفاهیم اصلی، روش‌های پژوهشی رایج و حوزه‌های کمتر مطالعه‌شده را شناسایی کند.

مرور پیشرفت‌های نوین (State-of-the-Art Review)

مرور پیشرفت‌های نوین نوعی مطالعه مروری است که بر تازه‌ترین دستاوردها، رویکردهای نوظهور و روندهای جاری یک حوزه علمی تمرکز دارد. برخلاف مرور ادبیات که ممکن است سیر تاریخی پژوهش‌ها را نیز بررسی کند، این روش بیشتر به وضعیت کنونی دانش و شناسایی مسیرهای آینده پژوهش می‌پردازد.

مزیت اصلی این روش، آشنایی با جدیدترین پیشرفت‌های علمی و شناسایی فرصت‌های پژوهشی نوآورانه است. محدودیت آن نیز تمرکز بر بازه زمانی اخیر و احتمال نادیده‌گرفتن پژوهش‌های بنیادی گذشته است؛ همچنین انتخاب و تفسیر روندهای مهم ممکن است تحت تأثیر دیدگاه پژوهشگر قرار گیرد.

مثال مدیریتی: پژوهشگری تازه‌ترین مطالعات مربوط به کاربرد هوش مصنوعی مولد در مدیریت سازمان‌ها را بررسی می‌کند تا فناوری‌های نوظهور، تحولات اخیر در تصمیم‌گیری مدیریتی و مسیرهای آینده پژوهش را شناسایی کند.

مرور سیستماتیک (Systematic review)

مرور نظام‌مند یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع مطالعات مروری است که با جست‌وجو، غربالگری، ارزیابی کیفیت و ترکیب شواهد پژوهشی براساس پروتکلی مشخص انجام می‌شود. این روش با گزارش شفاف مراحل اجرا، امکان بازبینی و تکرار فرایند پژوهش را فراهم می‌سازد و می‌تواند مطالعات کمی، کیفی یا آمیخته را دربرگیرد.

مزیت اصلی مرور نظام‌مند، گردآوری جامع و هدفمند شواهد مرتبط با پرسش پژوهش و کاهش سوگیری در انتخاب منابع است. محدودیت آن نیز زمان‌بربودن فرایند و وابستگی نتایج به کیفیت مطالعات موجود است. همچنین محدودکردن منابع به یک نوع طرح پژوهشی، ممکن است پاسخ‌گویی به پرسش‌های پیچیده‌تر را دشوار سازد.

جست‌وجو و مرور نظام‌مند (Systematic Search and Review)

جست‌وجو و مرور نظام‌مند رویکردی است که جست‌وجوی جامع و ساختارمند منابع را با تحلیل و بررسی انتقادی یافته‌ها ترکیب می‌کند. این روش معمولاً برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های گسترده پژوهشی به کار می‌رود و می‌تواند مطالعاتی با روش‌شناسی‌های متفاوت را دربرگیرد.

مزیت اصلی این روش، پوشش گسترده شواهد و ارائه تحلیلی جامع از دانش موجود است. محدودیت آن نیز احتمال سوگیری در ارزیابی و ترکیب یافته‌هاست؛ به‌ویژه زمانی که معیارهای انتخاب مطالعات و شیوه تحلیل به‌روشنی مشخص نشده باشند.

مثال مدیریتی: پژوهشگری با جست‌وجوی نظام‌مند مطالعات مربوط به تحول دیجیتال سازمانی و تحلیل انتقادی یافته‌های کمی و کیفی، عوامل مؤثر بر موفقیت برنامه‌های تحول دیجیتال را شناسایی و مقایسه می‌کند.

مرور نیمه‌نظام‌مند (Systematized Review)

مرور نیمه‌نظام‌مند رویکردی است که برخی مراحل مرور نظام‌مند، مانند جست‌وجوی ساختارمند، تعیین معیارهای انتخاب منابع یا کدگذاری مطالعات را به کار می‌گیرد، اما تمامی الزامات آن را اجرا نمی‌کند. این روش بیشتر در پژوهش‌هایی با محدودیت زمان، منابع یا امکانات اجرایی استفاده می‌شود.

مزیت اصلی مرور نیمه‌نظام‌مند، افزایش شفافیت و نظم فرایند بررسی منابع در مقایسه با مرورهای غیرنظام‌مند است. محدودیت آن نیز اجرای ناقص مراحل جست‌وجو، ارزیابی کیفیت یا ترکیب یافته‌هاست که می‌تواند احتمال سوگیری را افزایش دهد.

مثال مدیریتی: دانشجوی کارشناسی ارشد با جست‌وجوی ساختارمند مقالات مرتبط با مدیریت دانش و طبقه‌بندی یافته‌ها، عوامل مؤثر بر تسهیم دانش را شناسایی می‌کند، اما به دلیل محدودیت منابع، ارزیابی مستقل مطالعات توسط چند پژوهشگر انجام نمی‌شود.

بررسی چتری (Umbrella review)

بررسی چتری نوعی مطالعه مروری است که با گردآوری و ترکیب نتایج چندین مرور نظام‌مند، تصویری جامع از شواهد موجود درباره یک موضوع ارائه می‌دهد. این رویکرد که در فعالیت‌های همکاری کاکرین توسعه یافت، به‌ویژه برای مقایسه یافته‌های مرورهای مختلف و پشتیبانی از تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد کاربرد دارد.

مزیت اصلی بررسی چتری، دستیابی به جمع‌بندی گسترده‌ای از نتایج چندین مرور نظام‌مند و شناسایی توافق‌ها و اختلاف‌های میان آن‌هاست. محدودیت آن نیز وابستگی به وجود مرورهای نظام‌مند کافی و باکیفیت است؛ بنابراین در حوزه‌هایی که مطالعات مروری اندکی دارند، کاربرد محدودی خواهد داشت.

فرض کنید پژوهشگری قصد دارد تأثیر رهبری تحول‌آفرین بر عملکرد کارکنان را بررسی کند. به‌جای بررسی تک‌تک پژوهش‌های اولیه، نتایج چندین مرور نظام‌مند درباره تأثیر این سبک رهبری بر انگیزش، رضایت شغلی، خلاقیت و بهره‌وری کارکنان را گردآوری و مقایسه می‌کند. حاصل این بررسی چتری، تصویری جامع از شواهد موجود و میزان توافق یا اختلاف یافته‌های مرورهای پیشین خواهد بود.

بحث پیرامون انواع مطالعه مروری

سه رویکرد اصلی هنگام بررسی انواع مطالعه مروری شناسایی شد.

رویکرد نخست، تکیه بر برچسب‌ها و اصطلاحات استفاده شده توسط خود نویسندگان است. این روش بسیار ساده و صریح است اما قابلیت اتکای کمتری دارد. تنوع قابل توجه در استفاده از اصطلاحات، با همپوشانی و دشواری در تمایز بین انواع بررسی، چنین رویکردی را غیرممکن می‌کند.

رویکرد دو، بر ورودی‌ها، به‌ویژه زمان صرف شده برای تکمیل هر نوع بررسی تمرکز دارد. باز هم، این در توسعه نوع شناسی ارائه شده در این مقاله مناسب تلقی نشد. زیرا زمان صرف شده برای بررسی به عوامل متعددی فراتر از نوع بررسی بستگی دارد. اینها شامل منابع موجود، کمیت و کیفیت ادبیات، و تخصص یا تجربه داوران است، اما منحصر به آنها نیست.

رویکرد سه، بر خلاف روش‌شناسی مبتنی بر ورودی‌ها، بر فرآیندهای ملموس مورد نیاز در در چارچوب SALSA تمرکز دارد. یعنی تکمیل یک بررسی، یعنی جستجو، ارزیابی، ترکیب و تجزیه و تحلیل. این رویکرد نه بر اصطلاحات و نه بر ورودی‌ها متکی است. بلکه مانند اصول عملکرد مبتنی بر شواهد، ماهیت و وسعت فرآیندهای بررسی را براساس شرح روش، در نظر می‌گیرد.

نقد انواع مطالعه مروری

گسترش انواع مطالعه مروری نتیجه چند روند هم‌زمان است.

آگاهی پژوهشگران از کارکرد تلفیقی این مطالعات افزایش یافته است.

مرورها می‌توانند تصویری یکپارچه از ادبیات یک حوزه ارائه دهند. این امر برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری و بهبود عملکرد اهمیت دارد.

در سطح ملی و بین‌المللی نیز بر توسعه پایگاه شواهد، هم در پژوهش‌های اولیه و هم در پژوهش‌های ترکیبی، تأکید فزاینده‌ای وجود دارد.

همچنین روشن شده است که بررسی نظام‌مند مطالعات پیشین، گاه کارآمدتر از اجرای پژوهش‌های اولیه جدید است. این رویکرد می‌تواند از اتلاف منابع جلوگیری کند. گونه‌شناسی روشن از انواع مرور، به سفارش‌دهندگان و مجریان کمک می‌کند انتظارها و الزامات را دقیق‌تر تعریف کنند. چنین شفافیتی تخصیص منابع و انتخاب روش مناسب را تسهیل می‌کند.

سخن پایانی

پژوهشگری که قصد انجام مطالعه مروری دارد با گونه‌های متنوع و گاه هم‌پوشان روبه‌رو می‌شود. هر گونه‌شناسی در این حوزه ناگزیر توصیفی است و مرزهای کاملا متمایز میان انواع مرور کمتر دیده می‌شود. تنها برخی از روش‌ها دارای چارچوب‌های صریح و گام‌های تجویزی روشن هستند و بسیاری از برچسب‌ها از هم‌پوشانی مفهومی برخوردارند. در این نوشتار، انواع مطالعه مروری همراه با مزایا و کاستی‌های هر یک بیان شد. در میان آن‌ها، مرور نظام‌مند به دلیل ساختار روشن، مراحل مشخص و پذیرش گسترده، منسجم‌ترین و پرکاربردترین رویکرد به شمار می‌آید.

Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: an analysis of 14 review types and associated methodologies. Health information & libraries journal, 26(2), 91-108.